چگونه با کودکان پیشدبستانی کتاب بخوانیم تا سواد شکوفایی تقویت شود؟
کتابخوانی با کودک پیشدبستانی فقط «خواندن متن» نیست؛ یک فرصت طلایی برای گفتوگو، شنیدن، فکر کردن، واژهآموزی و نزدیکتر شدن به کودک است.
اگر این کار بهصورت تعاملی انجام شود، میتواند سواد شکوفایی را در چند جهت تقویت کند:
- رشد زبان گفتاری
- گسترش واژگان
- تقویت درک مطلب
- افزایش توجه و حافظه کاری
- آشنایی کودک با مفهوم کتاب، تصویر، متن و داستان
- و مهمتر از همه: علاقهمند شدن کودک به کتاب
در واقع، هدف این نیست که کودک پیشدبستانی «زودتر از سنش» خواندن یاد بگیرد؛ هدف این است که پایههای خواندن و نوشتن آینده در او محکم شود.
سواد شکوفایی یعنی چه؟
سواد شکوفایی فقط بلد بودن حروف الفبا نیست.
این مفهوم شامل مهارتهایی است که قبل از خواندنِ مستقل در کودک رشد میکنند، مثل:
- حرف زدن
- گوش دادن
- فهمیدن داستان
- شناخت تصاویر و نمادها
- آشنایی با کتاب و جهت خواندن
- واژهآموزی
- توانایی پاسخ دادن به سؤال
- و علاقه به قصه و متن
به زبان ساده:
هرچه کودک بیشتر با زبان، کتاب و گفتوگو درگیر شود، برای خواندن آینده آمادهتر میشود.
چرا کتابخوانی تعاملی از کتابخوانی معمولی بهتر است؟
کتابخوانی معمولی یعنی بزرگسال فقط متن را بخواند و کودک شنوندهای خاموش باشد.
اما در کتابخوانی تعاملی، کودک هم وارد گفتوگو میشود. او درباره تصویرها نظر میدهد، حدس میزند، پاسخ میدهد، داستان را کامل میکند و حتی آن را با تجربههای خودش ربط میدهد.
این روش چند مزیت مهم دارد:
- کودک فعال میشود، نه منفعل
- زبان او بیشتر تمرین میشود
- واژههای جدید بهتر یاد گرفته میشوند
- توجه و حافظهاش بیشتر درگیر میشود
- درک او از داستان عمیقتر میشود
- و تجربه کتابخوانی برایش لذتبخشتر میشود
قبل از شروع کتابخوانی چه کارهایی انجام دهیم؟
1) کتاب مناسب انتخاب کنید
برای کودک پیشدبستانی، کتاب باید:
- تصویرهای روشن و جذاب داشته باشد
- متن کوتاه و قابلفهم داشته باشد
- برای سن کودک مناسب باشد
- و ترجیحاً موضوعی باشد که کودک دوست دارد
لازم نیست همیشه کتاب خیلی آموزشی باشد.
داستانهای ساده، کتابهای تصویری، شعرهای کودکانه و کتابهای تکرارشونده هم بسیار مفیدند.
2) زمان مناسب را انتخاب کنید
بهترین زمان، وقتی است که کودک:
- خسته نیست
- گرسنه نیست
- عجله ندارد
- و میتواند چند دقیقهای آرام بنشیند
بسیاری از خانوادهها قبل از خواب کتاب میخوانند، اما زمانهای دیگری مثل عصر، بعد از بازی یا حتی در طول روز هم مناسب است.
3) فضای آرام و دوستانه بسازید
یک گوشه دنج، نور مناسب و بدون حواسپرتی کمک میکند کودک با تمرکز بیشتر همراه شود.
اگر کتابخوانی به یک لحظه گرم و صمیمی تبدیل شود، کودک بیشتر به آن علاقه پیدا میکند.
4) هدف شما فقط «تمام کردن کتاب» نباشد
لازم نیست حتماً همه جملهها را سریع بخوانید.
گاهی توقف، گفتوگو و نگاه کردن به تصویرها از خودِ خواندن متن مهمتر است.
هنگام کتابخوانی چگونه رفتار کنیم؟
1) آهسته و با لحن زنده بخوانید
صدای یکنواخت و عجولانه کودک را درگیر نمیکند.
بهتر است:
- لحن شخصیتها را تغییر دهید
- در جاهای هیجانانگیز مکث کنید
- با احساس بخوانید
- و از حالت نمایشی ملایم استفاده کنید
این کار هم جذاب است و هم به فهم داستان کمک میکند.
2) از کودک سؤال بپرسید
سؤالها قلب کتابخوانی تعاملی هستند.
اما سؤال باید محدود، هدفمند و متناسب با سن کودک باشد.
مثلاً:
- اینجا چه میبینی؟
- فکر میکنی بعد چه میشود؟
- این حیوان چه صدایی دارد؟
- چرا بچه ناراحت شد؟
- تو هم تا حالا چنین چیزی دیدهای؟
این سؤالها کودک را از شنونده به مشارکتکننده تبدیل میکنند.
3) به پاسخ کودک گوش بدهید و آن را گسترش دهید
اگر کودک گفت:
«سگ داره میدوه»
شما میتوانید بگویید:
«آفرین، بله، سگ تندتند داره میدوه چون انگار هیجانزده است.»
این روش کمک میکند کودک:
- پاسخ درست را بشنود
- جملهسازی بهتری یاد بگیرد
- و واژههای بیشتری در همان موضوع دریافت کند
4) کودک را مجبور به جواب «درست» نکنید
اگر کودک اشتباه گفت، سریع تصحیح خشک نکنید.
بهتر است پاسخ او را به شکل درست، طبیعی و محترمانه کامل کنید.
مثلاً اگر گفت:
«این ماهیه»
شما میتوانید بگویید:
«بله، این یک ماهی نارنجیه که توی آب شنا میکنه.»
این کار هم آموزش است، هم حفظ اعتمادبهنفس کودک.
5) از تصویرها زیاد استفاده کنید
برای کودک پیشدبستانی، تصویرها بهاندازه متن مهماند.
از او بخواهید:
- آنچه را در تصویر میبیند توضیح دهد
- تفاوت دو تصویر را پیدا کند
- حدس بزند چه اتفاقی افتاده
- یا چیزی را که میبیند با تجربه خودش ربط دهد
مثلاً:
- «این بچه چه کار میکند؟»
- «فکر میکنی قبل از این تصویر چه شده؟»
- «تو هم چنین جایی بودهای؟»
6) اجازه دهید کودک داستان را بازگو کند
گاهی از کودک بخواهید داستان را با زبان خودش تعریف کند.
حتی اگر ناقص یا پراکنده تعریف کند، باز هم عالی است.
بازگویی داستان کمک میکند:
- ترتیب رویدادها را بفهمد
- واژههای جدید را تمرین کند
- حافظهاش تقویت شود
- و درک روایی پیدا کند
روش PEER در کتابخوانی تعاملی
یکی از روشهای شناختهشده در کتابخوانی تعاملی، PEER است:
-
P = Prompt
کودک را ترغیب کنید چیزی بگوید.
-
E = Evaluate
پاسخ او را با دقت بررسی و تأیید کنید.
-
E = Expand
پاسخش را گسترش دهید و جمله کاملتری بسازید.
-
R = Repeat
از کودک بخواهید جمله یا واژه جدید را دوباره بگوید.
مثال
کودک: «گربه خوابیده»
والد: «بله، گربه روی صندلی خوابیده. چرا فکر میکنی خسته شده؟»
کودک: «چون بازی کرده»
والد: «آفرین، گربه چون زیاد بازی کرده خسته شده و خوابیده.»
روش CROWD برای پرسشهای خوب
برای اینکه سؤالها بهتر و متنوعتر باشند، میتوانید از الگوی CROWD استفاده کنید:
C = Completion
جمله را کامل کند.
مثلاً:
- «خرگوش رفت توی…»
- «امروز ما یک… دیدیم»
R = Recall
چیزی را از داستان به یاد بیاورد.
مثلاً:
- «اول داستان چه اتفاقی افتاد؟»
- «دوستش چه کرد؟»
O = Open-ended
پرسش باز بپرسید.
مثلاً:
- «اینجا چه میبینی؟»
- «به نظرت این بچه چه حسی دارد؟»
W = Wh- questions
پرسشهای چه، کجا، چرا، چگونه.
مثلاً:
- «چرا ناراحت شد؟»
- «کجا رفت؟»
- «چطور از پله بالا رفت؟»
D = Distancing
داستان را به زندگی کودک ربط دهید.
مثلاً:
- «تو هم مثل این شخصیت تا حالا ترسیدهای؟»
- «یادت هست این کار را کجا انجام دادی؟»
چه نوع سؤالهایی برای کودک پیشدبستانی مناسبتر است؟
برای این سن، بهتر است سؤالها:
- کوتاه باشند
- یکمرحلهای باشند
- به تصویر یا تجربه نزدیک باشند
- و زیاد سخت نباشند
مثالهای خوب:
- این چیه؟
- کی اینجا ایستاده؟
- چی شد؟
- فکر میکنی بعدش چی میشود؟
- تو هم این را دیدهای؟
بهتر است فعلاً کمتر از این نوع سؤالها استفاده شود:
- سؤالهای خیلی طولانی
- سؤالهای پشتسرهم و متعدد
- پرسشهایی که فقط یک جواب دقیق دارند و کودک را مضطرب میکنند
چند نکته مهم برای موفقیت بیشتر
1) دنبال علاقه کودک بروید
اگر کودک به حیوانات، ماشینها، فضا، دایناسورها یا قصههای خاص علاقه دارد، همانها را انتخاب کنید.
علاقه، موتور یادگیری است.
2) کتاب را چند بار بخوانید
تکرار یک کتاب خوب بسیار مفید است.
کودک در هر بار خواندن:
- واژههای بیشتری میشنود
- داستان را بهتر میفهمد
- و با اطمینان بیشتری مشارکت میکند
تکرار، خستهکننده نیست؛ برای کودک، فرصت یادگیری عمیقتر است.
3) اجازه دهید کودک کتاب را لمس کند و ورق بزند
آشنایی با کتاب فقط در شنیدن نیست.
ورق زدن، نگاه کردن، پیدا کردن تصویرها و حتی نگه داشتن کتاب، همه به سواد نوظهور کمک میکنند.
4) از کتابخوانی ابزار آموزشی خشک نسازید
قرار نیست هر جلسه شبیه کلاس درس باشد.
اگر کودک حس کند کتابخوانی فقط برای امتحان گرفتن است، علاقهاش کم میشود.
کتاب باید:
- شاد
- امن
- و لذتبخش باشد
5) از علایق و تجربههای روزمره کودک استفاده کنید
اگر در داستان باد آمده، از باد واقعی بیرون حرف بزنید.
اگر در کتاب درباره نان است، درباره نان صبحانه خانه صحبت کنید.
این ربط دادن به زندگی واقعی، درک مطلب را قویتر میکند.
در طول هفته چطور کتابخوانی را به عادت تبدیل کنیم؟
برای اثرگذاری بیشتر، کتابخوانی باید منظم باشد، نه فقط گاهیاوقات.
یک الگوی ساده:
- هر روز 10 تا 20 دقیقه کتابخوانی
- چند دقیقه گفتوگو درباره تصویرها
- پرسیدن 2 تا 4 سؤال خوب
- تکرار کتابهای محبوب
- و اجازه دادن به کودک برای انتخاب کتاب
حتی اگر زمان کوتاه باشد، پیوستگی از طولانی بودن مهمتر است.
چه کارهایی را بهتر است انجام ندهیم؟
- کتاب را با عجله تمام نکنیم
- کودک را مجبور به پاسخ درست نکنیم
- از او امتحان نگیریم
- خیلی زیاد سؤال نپرسیم
- اگر کودک وسط کتاب حرف دیگری زد، فوراً او را قطع نکنیم
- کتابخوانی را به تنبیه یا تکلیف تبدیل نکنیم
- فقط روی حروف تمرکز نکنیم و زبان، گفتوگو و فهم را فراموش نکنیم
اگر کودک وسط کتاب حوصلهاش سر رفت چه کنیم؟
این کاملاً طبیعی است.
کودکان پیشدبستانی دامنه توجه کوتاهی دارند.
در این حالت:
- کمی مکث کنید
- از تصویرها بگویید
- سؤال ساده بپرسید
- کتاب را کوتاهتر کنید
- یا بعداً ادامه دهید
هدف، حفظ ارتباط مثبت با کتاب است، نه اصرار به تمام کردن آن.
نمونه یک کتابخوانی تعاملی موفق
فرض کنید کتابی درباره یک خرگوش و هویج میخوانید.
شما:
«خرگوشه کجا رفت؟»
کودک:
«توی باغچه.»
شما:
«آفرین، خرگوشه توی باغچه رفت تا هویج پیدا کنه. به نظرت چرا هویج دوست داره؟»
کودک:
«چون خوشمزهست.»
شما:
«دقیقاً! هویج خوشمزه و نارنجیه. حالا فکر میکنی بعدش چی میشه؟»
در همین گفتوگوی کوتاه:
- واژه جدید آمده
- کودک فکر کرده
- داستان را پیشبینی کرده
- و در خواندن مشارکت کرده است
جمعبندی
برای تقویت سواد شکوفایی، کتابخوانی با کودک پیشدبستانی باید تعاملی، گرم، منظم و متناسب با رشد او باشد.
بهجای خواندن یکطرفه، با کودک گفتوگو کنید، از او سؤال بپرسید، پاسخهایش را گسترش دهید، به تصویرها توجه کنید و اجازه دهید داستان را با زبان خودش بازگو کند.
یادمان باشد:
- هدف فقط حفظ کردن حروف نیست
- هدف فقط تمام کردن کتاب نیست
- هدف اصلی این است که کودک با زبان، کتاب و معنا آشنا شود
- و از کتابخوانی حس خوب بگیرد
وقتی کتابخوانی به یک تجربهی دوستداشتنی تبدیل شود، سواد شکوفایی بهطور طبیعی رشد میکند.
منابع
-
American Academy of Pediatrics (AAP) / HealthyChildren.org
- Beyond Literacy: Shared Reading Starting at Birth Offers Lifelong Benefits
- https://www.healthychildren.org/English/news/Pages/beyond-literacy-shared-reading-starting-in-infancy-offers-lifelong-benefits.aspx
-
HealthyChildren.org / American Academy of Pediatrics
- 10 Tips to Help Your Child Fall in Love with Reading
- https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/gradeschool/school/Pages/10-Tips-to-Help-Your-Child-Fall-in-Love-with-Reading.aspx
-
Center on the Developing Child, Harvard University
- Serve and Return: Back-and-forth exchanges
- https://developingchild.harvard.edu/key-concept/serve-and-return/
-
Center on the Developing Child, Harvard University
- What Is Executive Function? And How Does It Relate to Child Development?
- https://developingchild.harvard.edu/resources/infographics/what-is-executive-function-and-how-does-it-relate-to-child-development/
-
NAEYC
- Read Together to Support Early Literacy
- https://www.naeyc.org/our-work/families/read-together-support-early-literacy
-
NAEYC
- Creating a Playful, Literacy-Rich Preschool Environment
- https://www.naeyc.org/resources/blog/creating-playful-literacy-rich-preschool-environment
-
Reading Rockets
- Dialogic Reading: An Effective Way to Read Aloud with Young Children
- https://www.readingrockets.org/topics/early-literacy-development/articles/dialogic-reading-effective-way-read-aloud-young-children
-
Reading Rockets
- Dialogic Reading: Having a Conversation about Books
- https://www.readingrockets.org/topics/comprehension/articles/dialogic-reading-having-conversation-about-books
نویسنده
لینک کوتاه