تبارشناسی مفهوم سواد در گفتمان یونسکو - بخش ششم: سواد در عصر سنجش جهانی

مجموعه مقاله‌های «تبارشناسی مفهوم سواد در گفتمان یونسکو: از مهارت‌آموزی بنیادین تا عاملیت انتقادی و چندسوادگی»

بخش ششم: دهه ۲۰۱۰ تا امروز - سواد در عصر سنجش جهانی، سند ۲۰۳۰ و چرخش دیجیتال

۱. زمینه: افول ایده‌ئولوژیک و اوج سنجش‌گرایی

دوره‌ای که اکنون بررسی می‌شود با یک چرخش معنایی بزرگ آغاز می‌شود: اگر پیش‌تر یونسکو میان گفتمان «حق‌محور سواد» و گفتمان «سنجشی-عملکردی سواد» در حال توازن بود، از دهه ۲۰۱۰ به بعد، گفتمان سنجشی به قلب مفهوم سواد نفوذ می‌کند و مفهوم سواد را در قالب «توانش‌های سنجش‌پذیر» بازتعریف می‌سازد. این چرخش نه یک سند واحد، بلکه مجموعه‌ای از رویدادها و سازوکارهای نهادی است: پیمایش‌های PIAAC و STEP، اهداف توسعه پایدار، تعریف سنجشی UIS، و سرانجام چرخش دیجیتال و هوش مصنوعی.

۲. CONFINTEA VI (بیلبائو ۲۰۰۸) و چرخش به «سواد در چارچوب یادگیری مادام‌العمر»

پنجمین رویداد از این سری، ششمین کنفرانس بین‌المللی آموزش بزرگسالان (CONFINTEA VI) در بیلبائو اسپانیا (دسامبر ۲۰۰۸) بود؛ سند خروجی آن — «چارچوب اقدام بهره‌گیری» (Framework for Action / Cadre d'action de Belém) — از نظر مفهومی از دو جهت مهم است: نخست آنکه یادگیری بزرگسالان را به‌طور تمام‌قد در چارچوب «یادگیری مادام‌العمر» صورت‌بندی کرد (و سواد را به‌مثابه یکی از «موتورهای» یادگیری بزرگسالان و شرط بنیادین همه شکل‌های دیگر یادگیری دانست)، و دوم آنکه برای نخستین بار در اسناد این سری، یادگیری بزرگسالان را «موتور توسعه پایدار» (an engine for sustainable development) خواند — پیش‌درآمدی بر واژگان SDG که یک سال بعد (۲۰۰۹) با گزارش کمیسیون جهانی آموزش و توسعه (گزارش «یادگیری: گنجینه درون») صورت‌بندی جهانی خود را یافت.

نسخه انگلیسی: CONFINTEA VI: Framework for Action, Hamburg: UIL, 2009 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000179153 (نسخه فرانسوی: .../pf0000179153_fre)

۳. PIA for the International Assessment of Adult Competencies — PIAACکو با منطق سنجش OECD

پیمایش بین‌المللی توانش‌های بزرگسالان (Programme for the International Assessment of Adult Competencies — PIAAC) که نخستین نتایج خود را در ۲۰۱۳ منتشر کرد، تعریف OECD از سواد را به سطحی بسیار دقیق‌تر از IALS ارتقا داد:

OECD Skills Outlook 2013: First Results from the Survey of Adult Skills, Paris: OECD, 2013 — (برای متن کامل، OECD iLibrary: https://www.oecd.org/skills/piaac/)

تعریف PIAAC از سواد — «درک، ارزیابی، استفاده و تعامل با متن‌های مکتوب برای مشارکت در جامعه، دستیابی به اهداف فردی و توسعه دانش و ظرفیت بالقوه فرد» — سه تحول مفهومی در بر دارد: نخست، حذف کامل منطق دوگانه باسواد/بی‌سواد و جایگزینی آن با مقیاس پیوسته توانش (از سطح ۱ تا ۵)، دوم، ورود مفهوم «سواد عددی» (Numeracy) به‌عنوان حوزه‌ای مستقل و هم‌سطح سواد متنی، و سوم، تأکید بر «محیط‌های اطلاعاتی چندمتنی» (multi-text environments) که بذر چرخش بعدی به سواد دیجیتال بود.

در همان دوره، بانک جهانی و مؤسسه آمار جهانی کار (ILO) پروژه Skills Towards Employment and Productivity (STEP) را راه‌اندازی کردند؛ پروژه‌ای که سواد بزرگسالان را در کشورهای در حال توسعه با همان منطق پیوسته و مهارتی اندازه گرفت. اهمیت تبارشناختی STEP از این نظر است که سواد دیگر صرفاً موضوع پژوهش‌های آموزشی نیست، بلکه در ادبیات توسعه، «سرمایه انسانی» و «مهارت ارتقاپذیر» (transferable skill) تلقی می‌شود — نقطه‌ای که گفتمان سرمایه انسانی بانک جهانی و گفتمان سنجشی OECD به هم می‌رسند.

۴. Incheon ۲۰۱۵ و سند ۲۰۳۰: صورت‌بندی جدید مفهوم سواد در چارچوب SDG

دهه ۲۰۱۰ با سه رویداد مهم پایان می‌یابد: اعلامیه «آموزش ۲۰۳۰: اینچئون» (مه ۲۰۱۵)، توصیه‌نامه ۲۰۱۵ آموزش بزرگسالان (نوامبر ۲۰۱۵)، و سرانجام قطعنامه مجمع عمومی ملل متحد درباره اهداف توسعه پایدار (سپتامبر ۲۰۱۵) که هدف ۴ (آموزش باکیفیت) و به‌ویژه هدف ۴.۶ را تصویب کرد.

الف) اعلامیه اینچئون و چارچوب اقدام

نسخه انگلیسی: Education 2030: Incheon Declaration and Framework for Action, Paris: UNESCO, 2015 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000233133 (نسخه فرانسوی در همان رکورد با پسوند _fre)

این اعلامیه و چارچوب اقدام آن از نظر مفهوم‌شناسی سواد از سه جهت مهم است:

۱) سواد به‌مثابه «بنیاد یادگیری مادام‌العمر»: اعلامیه اینچئون، سواد را به‌طور صریح «بنیاد یادگیری مادام‌العمر و شرط دستیابی به همه اهداف توسعه پایدار» صورت‌بندی می‌کند. این صورت‌بندی، به‌طور آشکار، وارث گفتمان فور (Lifelong Education) و گزارش EFA ۲۰۰۶ است، اما این بار در قالب یک اعلامیه جهانی با دامنه‌ای فراتر از آموزش (آموزش به‌مثابه شرط تحقق همه SDGها) بازآرایی شده است.

۲) سواد به‌مثابه مسئله‌ای چندنهادی: اعلامیه اینچئون برخلاف اسناد پیشین که سواد را عمدتاً در حیطه «آموزش بزرگسالان» و «آموزش پایه» می‌دید، سواد را به‌صورت مسئله‌ای مشترک میان همه اهداف توسعه پایدار صورت‌بندی می‌کند؛ سواد، شرط مشارکت در سلامت، کشاورزی، محیط زیست، عدالت و فناوری است. به این ترتیب، سواد از یک «هدف آموزشی» به یک «پیش‌شرط توسعه» ارتقا یافت.

۳) تأکید بر «کیفیت» و «انصاف»: اعلامیه اینچئون، دو مفهوم «کیفیت» (Quality) و «انصاف» (Equity) را به‌عنوان دو محور اصلی گفتمان جهانی آموزش تثبیت کرد؛ دو مفهومی که سنجش سواد (به‌ویژه در سطح جهانی و میان کشورها) را به موضوعی مرتبط و ضروری بدل می‌کند.

ب) هدف توسعه پایدار SDG و صورت‌بندی سنجشی جدید سواد

هدف SDG چنین صورت‌بندی شده است: «تا سال ۲۰۳۰، همه جوانان و بخش قابل توجهی از بزرگسالان، هم مردان و هم زنان، به سوادآموزی و حساب‌داری/عدد‌سوزی دست یابند و هم‌چنین یک بخش قابل توجهی از آنان به دستاورد کامل مدارک مدرسه‌ای برسند.» اهمیت این هدف در دو نکته است:

• نخست، سواد و حسابداری/عدد (numeracy) به‌صورت جفت‌سنجش‌پذیر (paired measurable indicators) در یک سند حقوقی-سیاسی ملل متحد صورت‌بندی شده‌اند؛ پدیده‌ای که پیش‌تر سابقه نداشت.
• دوم، برای پایش این هدف، مؤسسه آمار یونسکو (UIS) در ۲۰۱۷ تعریف عملیاتی جدیدی از سواد ارائه کرد که در آن سواد به‌صورت «توانایی شناسایی، درک، تفسیر، خلق، برقراری ارتباط و محاسبه، با استفاده از مواد مکتوب و چاپی مرتبط با بافت‌های متنوع» تعریف شد و سه شاخص سنجشی برای آن معین شد: توانایی «خواندن درک‌شده یک متن ساده»، توانایی «انجام محاسبات ساده»، و توانایی «استفاده از این توانش‌ها در بافت‌های روزمره».

نسخه انگلیسی: UIS, "Quick Guide to Education Indicators for SDG 4", Montreal: UNESCO-UIS, 2017 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000246355 (نسخه فرانسوی در همان رکورد با پسوند _fre) و UIS, Global Education Monitoring Report — Accountability in Education: Meeting Our Commitments (GEM 2017/8) — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000259338

اهمیت مفهومی این تعریف در آن است که سواد دیگر صرفاً «توانایی خواندن و نوشتن» نیست، بلکه مجموعه‌ای از «توانش‌های سنجش‌پذیر» است که با شاخص‌های عملیاتی برای پایش جهانی سنجیده می‌شود.

ج) توصیه‌نامه ۲۰۱۵ آموزش بزرگسالان (RALE): بازگشت گفتمان حقوقی

نسخه انگلیسی: Recommendation on Adult Learning and Education (RALE), 2015, Paris: UNESCO, 2016 (17 ص) — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245179 (نسخه فرانسوی: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245179_fre — سند پیش‌نویس: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000234136 و https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000229647)

توصیه‌نامه ۲۰۱۵ (RALE) — که در سی‌وهشتمین جلسه کنفرانس عمومی یونسکو (نوامبر ۲۰۱۵، قطعنامه ۳۸ C/31) به تصویب رسید و به‌طور صریح، توصیه‌نامه ۱۹۷۶ را جایگزین کرد — از نظر تبارشناسی سواد از دو جهت مهم است:

نخست، این سند، آموزش بزرگسالان را در سه حوزه کلیدی صورت‌بندی می‌کند: (۱) سواد و مهارت‌های پایه؛ (۲) آموزش مستمر و مهارت‌های حرفه‌ای-فنی؛ (۳) آموزش آزاد، مردمی و جامعه‌محور (شهروندی). به این ترتیب، سواد برای نخستین بار در یک سند حقوقی یونسکو، «یکی از چند حوزه هم‌سطح» آموزش بزرگسالان (نه هدف غایی) صورت‌بندی می‌شود.

دوم، توصیه‌نامه ۲۰۱۵، برخلاف توصیه‌نامه ۱۹۷۶ که سواد را «جزء جدایی‌ناپذیر حق آموزش» خوانده بود، سواد را در چارچوب «حق یادگیری مادام‌العمر» صورت‌بندی می‌کند؛ صورت‌بندی‌ای که به‌طور آشکار وارث اعلامیه هامبورگ ۱۹۹۷ و اعلامیه اینچئون ۲۰۱۵ است. دلالت مهم این جابه‌جایی از این نظر است که سواد دیگر یک «حق آموزشی» نیست، بلکه «حق یادگرفتن» است — حقی که دامنه‌ای بسیار فراتر از نهاد مدرسه دارد.

برای پایش توصیه‌نامه ۲۰۱۵، مؤسسه یادگیری مادام‌العمر یونسکو (UIL) گزارش‌های پایش جهانی GRALE را منتشر می‌کند (GRALE 3: 2016، GRALE 4: 2019، GRALE 5: 2022 و GRALE 6: 2024): - GRALE 4 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372652 (نسخه فرانسوی: .../pf0000372652_fre) - GRALE 5 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381666 (نسخه فرانسوی: .../pf0000381669) - گزارش تلفیقی اجرای RALE — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000371420 - بررسی میان‌دوره‌ای CONFINTEA VI (۲۰۱۷، سئونگ-اوسان کره) — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000259721 و بیانیه سئونگ-اوسان — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261223

۵. چرخش دیجیتال: سواد در عصر فناوری و هوش مصنوعی

آخرین مرحله این روایت، چرخش مفهومی سواد در عصر فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی است.

الف) چارچوب توانش‌های سواد دیجیتال یونسکو (DLGF — ۲۰۱۸)

نسخه انگلیسی: A Global Framework of Reference on Digital Literacy Skills for Indicator 4.4.2, Montreal: UNESCO-UIS, 2018 (Information Paper No. 51) — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000265403 (نسخه فرانسوی در همان رکورد با پسوند _fre)

این چارچوب، از نظر مفهوم‌شناسی سواد از دو جهت مهم است:

نخست، یونسکو برای نخستین بار در یک سند سنجشی، «سواد دیجیتال» را به‌صورت یک مجموعه هفت‌لایه از توانش‌ها صورت‌بندی می‌کند: (۱) پایه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، (۲) سواد اطلاعاتی و داده، (۳) برقراری ارتباط و همکاری، (۴) خلق محتوا، (۵) ایمنی، (۶) حل مسئله، (۷) توانش‌های کاربردی-حرفه‌ای. به این ترتیب، «سواد دیجیتال» دیگر یک استعاره نهادینه‌شده نیست، بلکه مجموعه‌ای سنجش‌پذیر از توانش‌ها است که برای پایش هدف ۴.۴.۲ SDG به کار می‌رود.

دوم، این چارچوب به‌طور صریح، سواد دیجیتال را «برساخته‌ای وابسته به بافت» (context-dependent construct) می‌داند و تأکید می‌کند که تعریف دقیق آن میان کشورها و میان بافت‌ها متفاوت است. به این ترتیب، یونسکو از منطق «تعریف جهانی واحد» فاصله می‌گیرد و مفهوم سواد را در قالب «خانواده‌ای از مفاهیم هم‌بسته» صورت‌بندی می‌کند.

ب) چارچوب توانش‌های هوش مصنوعی (AI Competency Framework — ۲۰۲۴)

نسخه انگلیسی: AI Competency Framework for Students, Paris: UNESCO, 2024 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391355 (نسخه فرانسوی: .../pf0000391355_fre) و AI Competency Framework for Teachers, Paris: UNESCO, 2024 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391364 (نسخه فرانسوی: .../pf0000391364_fre)

با ورود هوش مصنوعی مولد به عرصه آموزش از ۲۰۲۲ به بعد، یونسکو دو چارچوب توانش هوش مصنوعی را برای دانش‌آموزان و معلمان منتشر کرد. از نظر تبارشناختی، این چارچوب‌ها، نقطه اوج استحاله مفهوم «سواد» هستند: آنچه زمانی «خواندن و نوشتن» بود، اکنون به «سواد هوش مصنوعی» (AI Literacy) بدل شده است — مجموعه‌ای از توانش‌های شناختی، اخلاقی و فنی برای تعامل مسئولانه با سیستم‌های هوشمند. یونسکو در این چارچوب‌ها، سواد هوش مصنوعی را در چهار حوزه صورت‌بندی می‌کند: (۱) تفکر انسان‌محور در مورد AI؛ (۲) اخلاق هوش مصنوعی؛ (۳) تکنیک‌ها و کاربردهای هوش مصنوعی؛ (۴) طراحی سیستم‌های هوش مصنوعی. دلالت مهم این صورت‌بندی از این نظر است که «سواد» دیگر نه یک «توانایی» بلکه مجموعه‌ای از «توانش‌های اخلاقی-فنی» است که برای «شهروندی در عصر هوشمند» لازم است. به این ترتیب، چرخه‌ای که از دهه ۱۹۵۰ آغاز شد، امروز به نقطه‌ای رسیده است که «سواد» در معنای جهانی و بین‌سازمانی، به یک «استعاره کلان برای توانش تفسیری، اخلاقی و فنی در بافت‌های در حال تحول» بدل شده است.

پیش‌درآمد مفهومی این چرخش، سند «راهنمایpolicy هوش مصنوعی در آموزش» (۲۰۲۱) و سرانجام توصیه‌نامه ۲۰۲۳ یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی بود — سفارش‌هایی که برای نخستین بار در تاریخ یونسکو، «سواد هوش مصنوعی» را به یک توصیه‌نامه جهانی وارد کردند.

Consensus on Ethical Considerations of Artificial Intelligence: UNESCO, 2021 — https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381129

۶. جمع‌بندی

دوره ۲۰۱۰ تا امروز را باید دوران «دوگانه‌شدگی مفهوم سواد» دانست: از یک سو، گفتمان سنجشی OECD و UIS، سواد را به‌مثابه مجموعه‌ای از توانش‌های پیوسته و سنجش‌پذیر صورت‌بندی می‌کند (PIAAC، شاخص‌های ۴.۶ و ۴.۴.۲، چارچوب DLGF)؛ از سوی دیگر، گفتمان حقوقی-اخلاقی یونسکو، سواد را به‌مثابه «حق یادگیری» و «شرط شهروندی در عصر دیجیتال و هوشمند» صورت‌بندی می‌کند (RALE 2015، چارچوب‌های AI 2024). این دوگانه‌شدگی، میراث دهه‌های پیشین (نایروبی ۱۹۷۶، هامبورگ ۱۹۹۷، اینچئون ۲۰۱۵) است که اکنون به شکل کم‌سابقه‌ای در اسناد جدید یونسکو هم‌زیستی می‌کند.

در جمع‌بندی کل روایت می‌توان گفت: مفهوم سواد در اسناد یونسکو، طی هفت مرحله تحول، از «پدیده‌ای دوگانه، خوداظهاری و کارکردگرایانه» (۱۹۵۰–۱۹۶۰) به «مسئله‌ای چندلایه، چندبعدی و هم‌بسته با آزادی، شهروندی و توانش‌های اخلاقی-فنی» (۲۰۱۰–۲۰۲۵) تحول یافته است. این تحول، نه یک «پیشرفت» خطی، بلکه لایه‌لایه‌شدن معنایی (Semantic Stratification) است: هر دوره، لایه معنایی خود را به لایه‌های پیشین اضافه کرده و این لایه‌ها هم‌چنان در واژگان و صورت‌بندی‌های اسناد جدید یونسکو هم‌زیستی می‌کنند.