آموزش و پرورش در رم باستان، فصل سوم از کتاب تاریخ آموزش و پرورش

مقدمه فصل

هم‌زمان با رسیدن تمدن یونان به عصر طلایی خود در دولت-شهرهای شبه‌جزیره یونان، شاخه دیگری از نژاد آریا که در شبه‌جزیره ایتالیا ساکن شده بود، شالوده تمدنی جدید را پی‌ریزی کرد که مقدر بود بر سراسر جهان باستان مسلط شود. در حالی که یونان خاستگاه اندیشه، هنر، فلسفه و فردگرایی بود، رم [۴] به عنوان مظهر قدرت اجرایی، قانون، نظم و سازماندهی سیاسی در تاریخ جهان پدیدار شد. یونان و رم مکمل یکدیگر در بنای تمدن غربی بودند؛ یونان آرمان‌های فکری و زیبایی‌شناختی را آفرید و رم بستر قانونی و حکومتی لازم برای حفظ و گسترش این فرهنگ را فراهم ساخت.

این فصل در پنج بخش اصلی به بررسی سیر تحول جامعه، نظام تربیتی و دستاوردهای رم باستان می‌پردازد:

1. رومیان و ماموریت تاریخی آنان
2. دوره آموزش خانوادگی (تربیت اولیه رم)
3. دوران گذار به آموزش آموزشگاهی (تأثیرپذیری از یونان)
4. نظام آموزشگاهی نهایی رم
5. سهم و دستاورد بزرگ رم برای تمدن غربی

بخش اول: رومیان و ماموریت تاریخی آنان [۵]

۱. توسعه و گسترش دولت رم

در آغاز تاریخ ثبت‌شده، قبایل گوناگونی از نژاد آریا در مناطق مختلف شبه‌جزیره ایتالیا مستقر بودند: اتروسک‌ها [۶] در شمال؛ سامی‌ها و یونانی‌ها [۷] در جنوب و جزیره سیسیلی؛ قبایل ایتالیک (شامل لاتین‌ها، سابین‌ها و اومبریان‌ها) در بخش‌های مرکزی. کوچک‌ترین و کم‌اهمیت‌ترین این گروه‌ها در ابتدا، لاتین‌ها [۸] بودند که در دشت لاتیوم [۹] در کرانه رود تیبر ساکن شده بودند. رم در آغاز تنها یک دولت-شهر کوچک کشاورزی و شبانی بود. اما لاتین‌ها به تدریج و با پایداری بی‌نظیر، سلطه خود را بر سایر قبایل همجوار، سپس بر گال‌ها [۱۰] در شمال و مستعمره‌های یونانی در جنوب گسترش دادند. تا سال ۲۰۱ پیش از میلاد، سراسر شبه‌جزیره ایتالیا تحت فرمانروایی دولت-شهر رم درآمد.

۲. سیاست کشورداری و جذب اقوام

برخلاف دولت-شهرهای یونانی که حس انحصارطلبی شدیدی داشتند و اتباع سایر شهرها را بیگانه می‌دانستند، رم دارای نادره‌کارترین ژرف‌اندیشی سیاسی در جهان باستان بود.

سیاست رم بر پایه موارد زیر استوار بود:

• تسامح و انعطاف‌پذیری: رم پس از فتح هر منطقه، تا حد امکان به قوانین، زبان، آداب و رسوم و نهادهای محلی مغلوبین احترام می‌گذاشت.
• اعطای حقوق شهروندی [۱۱]: رم به تدریج حقوق شهروندی را به اقوام مغلوب اعطا کرد و آن‌ها را در منافع و افتخارات امپراتوری شریک ساخت.
• تأسیس مستعمرات نظامی و احداث راه‌ها: رم با ایجاد شهرک‌های نظامی در مناطق استراتژیک و احداث شبکه‌ای بی‌نظیر از راه‌های سنگ‌فرش نظامی (مانند راه آپیا [۱۲])، ارتباط و امنیت سراسر قلمرو خود را تضمین نمود.
• رومی‌سازی [۱۳]: در اثر این سیاست‌های هوشمندانه، اقوام مختلف نه با زور محض، بلکه از طریق پذیرش داوطلبانه، در فرهنگ، زبان (لاتین)، آداب، قوانین و حتی نام‌های خانوادگی رومی مستحیل شدند و یک ملت واحد رومی را تشکیل دادند.

۳. ویژگی‌های شخصیتی

• مردم رم: ملتی عملی و واقع‌گرا مردم رم ملتی عمل‌گرا، عینی، سازنده و اجرایی بودند؛ آنان کشاورز، دامدار، بازرگان، سرباز، فرماندار و مدیرانی لایق بودند:
  • پایبندی به قانون: کشمکش‌های طولانی‌مدت میان طبقه عامه مردم [۱۴] و اشراف [۱۵] برای کسب حقوق سیاسی و اجتماعی، خیلی زود حکومت رم را به سمتی عملی سوق داد و قانون و آیین‌نامه‌های دادگستری را به عنوان بالاترین مرجع حیات اجتماعی تثبیت کرد.
  • قدرت مدیریت امپراتوری: اداره امپراتوری پهناوری که از مرزهای اسکاتلند و اقیانوس اطلس تا رود فرات و کویر آفریقا کشیده شده بود (بیش از ۴۰۰۰ کیلومتر امتداد خاوری-باختری)، نیازمند اراده، انضباط، رهبری، شکیبایی و درک روان‌شناختی اقوام گوناگون بود؛ ویژگی‌هایی که رومیان در عالی‌ترین سطح واجد آن بودند.

۴. رسالت تاریخی و بزرگ رم

اگر رم می‌خواست مانند امپراتوری‌های استبدادی شرق، فرهنگ و خواست خود را با سرکوب بر اقوام مغلوب تحمیل کند، امپراتوری رم هرگز شکل نمی‌گرفت و تمدن بشری در برابر هجوم بعدی بربرها کاملاً نابود می‌شد. رم اتباع خود را نه به عنوان مغلوبین، بلکه به عنوان دوست و هم‌پیمان می‌نگریست. نتیجه این بود که لاتین به زبان گفتاری تمامی طبقات در امپراتوری غربی تبدیل شد. تنها در بخش شرقی مدیترانه (یونان، سوریه و مصر) که زبان و تمدن یونانی [۱۶] غلبه داشت، زبان لاتین نفوذ کمتری یافت، اما در آنجا نیز ساختار حکومتی و قوانین رم حکمرانی می‌کرد و لاتین زبان رسمی دادگاه‌ها و دیوان‌سالاری شد.

بخش دوم: دوره آموزش خانوادگی [۱۷]

۱. ویژگی‌های تربیت اولیه در رم (تا سال ۳۰۰ پیش از میلاد)

در سده‌های نخستین تاریخ رم، هیچ‌گونه مدرسه رسمی وجود نداشت. تمام آموزش‌های مورد نیاز کودک در خانه، مزرعه و کانون‌های نظامی انجام می‌گرفت. این آموزش ساده اما بسیار عمیق و اخلاقی بود. فضایل اساسی مورد انتظار از یک رومی عبارت بودند از:

• پارسایی و حرمت‌داری [۱۸]: احترام به خدایان خانوادگی و ملی، والدین و قوانین؛
• سنگینی و وقار [۱۹]: متانت، جدیت و خویشتن‌داری در رفتار؛
• پایداری و خویشتن‌داری [۲۰]: ثبات قدم و شجاعت در برابر سختی‌ها؛
• تدبیر و مصلحت‌اندیشی [۲۱]: اتخاذ تصمیمات عاقلانه و عملی.

۲. ساختار خانواده و نقش والدین خانواده رومی

کانون اصلی زندگی دینی، مدنی و اخلاقی بود:

• اختیارات پدر [۲۲]: پدر خانواده نقش کاهن اعظم را داشت و دارای قدرت مطلق قانونی [۲۳] حتی اختیار حیات و ممات بر فرزندان و همسر بود. او قربانی‌ها را تقدیم خدایان می‌کرد و قوانین خانه را تنظیم می‌نمود.
• مقام والای مادر [۲۴]: برخلاف یونان که زنان در پس‌پرده‌های خانه محبوس بودند، زن رومی (بانوی خانه) از احترام فوق‌العاده‌ای برخوردار بود. او کدبانوی کامل خانه، مربی فرزندان و شریک حیات اجتماعی همسرش به شمار می‌رفت. دین خانوادگی و دولتی: دین رومیان فاقد جنبه‌های هنری و شاعرانه یونانیان یا علو معنوی مسیحیت بود. دینی کاملاً قراردادی، عملی و تشریفاتی بود؛ رابطه‌ای بر اساس «دادوستد با خدایان» برای جلب حمایت آنان در امور کشاورزی و جنگی.

۳. محتوای آموزش خانوادگی

• تربیت پسر توسط پدر: پدر، پسر خود را برای وظایف عملی یک شهروند، کشاورز و سرباز تربیت می‌کرد. خواندن، نوشتن، حساب کردن و سرودهای حماسی و جنگی توسط پدر آموزش داده می‌شد.
• قوانین دوازده لوح [۲۵]: از سال ۴۵۰ پیش از میلاد، حفظ کردن و فهم کامل «قوانین دوازده لوح» (نخستین قانون‌نامه مکتوب رم) برای تمامی پسربچه‌های رومی الزامی شد. این قوانین شالوده تربیت مدنی و اخلاقی آنان بود.
• تربیت دختر توسط مادر: مادر، دختران را برای اداره خانه، ریسندگی، بافندگی، همسرداری و مادری نمونه تربیت می‌کرد.
• همراهی با پدر: پسر با رشد بیشتر، پدر خود را در مزرعه، انجمن‌های عمومی و دادگاه‌ها همراهی می‌کرد تا از طریق مشاهده و گوش دادن به گفتار بزرگان، فنون زندگی مدنی و کشورداری را بیاموزد.

۴. آموزش از طریق عمل [۲۶]

تربیت اولیه رومی یک نظام «یادگیری از طریق عمل و کارورزی» بود. هدف این نظام پرورش پدرانی شایسته، شهروندانی مسئولیت‌پذیر و سربازانی شجاع بود. این تربیت، ملتی استوار، قانون‌مدار، سخت‌کوش، خودنگهدار و فداکار در راه دولت آفرید که توانست سراسر ایتالیا را فتح کند.

بخش سوم: دوران گذار به آموزش آموزشگاهی [۲۷]

۱. آغاز آموزشگاه‌ها و نفوذ فرهنگ یونانی

تا حدود سال ۳۰۰ پیش از میلاد، آموزش منحصر به خانه بود. اما از اواخر سده سوم پیش از میلاد، دو عامل بزرگ رم را دگرگون ساخت: ارتباط نزدیک با شهرهای یونانی‌تبار جنوب ایتالیا و سیسیلی [۲۸]؛ فتوحات عظیم اسکندر مقدونی در شرق مدیترانه و عمومی شدن زبان یونانی به عنوان زبان تجارت و دیپلماسی بین‌المللی. حدود سال ۳۰۳ پیش از میلاد، برخی معلمان خصوصی اقدام به تأسیس نخستین مکتب‌خانه‌های ابتدایی [۲۹] در رم کردند. با این حال، تا سال ۲۵۰ پیش از میلاد، ساختار اصلی تربیت رومی همان نظام خانوادگی و سنتی باقی ماند.

۲. نقش لیویوس اندرونیکوس [۳۰]

حدود سال ۲۳۳ پیش از میلاد، لیویوس اندرونیکوس (برده‌ای یونانی‌تبار از شهر تارنتوم که آزاد شده بود)، شاهکار هومر یعنی منظومه ادیسه [۳۱] را به زبان لاتین ترجمه کرد. این کتاب بلافاصله به نخستین کتاب درسی مدارس رم تبدیل شد و جای قوانین دوازده لوح را در مدارس گرفت. این اقدام نقطه‌عطفی در تاریخ ادبیات و آموزش رم بود؛ چرا که موجب متبلور شدن زبان لاتین، پیدایش ادبیات مکتوب لاتین و شکل‌گیری مدارس ادبی به سبک یونانی گردید.

۳. تغییر در آرمان‌های ملی و دگرگونی‌های اجتماعی (سده دوم پیش از میلاد)

در طول سده دوم پیش از میلاد، رم با شکست دادن کارتاژ، اسپانیا، یونان و مقدونیه، به یک امپراتوری جهانی تبدیل شد. این فتوحات پیامدهای عمیقی داشت: ورود ثروت، تجمل و بردگان: تزریق ثروت بی‌حساب و بردگان ارزان‌قیمت، اخلاق ساده کشاورزی را ویران کرد. زوال طبقه کشاورزان مستقل: مزارع کوچک جای خود را به املاک بزرگ اشرافی [۳۲] دادند و کشاورزان مستقل به سربازان جنگ‌های خارجی یا جمعیت بیکار و غوغازی شهر رم تبدیل شدند. دگرگونی نظام آموزشی: آموزش سنتی خانوادگی دیگر نمی‌توانست نیازهای اداره یک امپراتوری جهانی، دیپلماسی پیچیده و سخنوری در مجلس سنا را برآورده سازد. از این رو، رومیان عمل‌گرا همان نظام آموزشی جامع یونان را به طور کامل اتخاذ کردند.

۴. یونانی‌شدن رم [۳۳]

پس از سقوط یونان در سال ۱۴۶ پیش از میلاد، موج عظیمی از معلمان، فیلسوفان و بردگان تحصیل‌کرده یونانی وارد رم شدند. شاعر رومی، هوراس [۳۴]، این رویداد را در جمله‌ای مشهور خلاصه کرده است: «یونان به اسارت درآمده، فاتح خشن خود را به اسارت کشید و هنرها را به لاتیومِ ناهموار آورد.»

مقاومت محافظه‌کاران و پیروزی نهایی یونان‌گرایی تغییر الگوی آموزشی بدون مقاومت رخ نداد:

• کاتوی بزرگ [۳۵]: سخت با ورود فرهنگ یونانی مبارزه کرد و نخستین کتاب تربیتی لاتین را نوشت تا نشان دهد یک شهروند اصیل رومی باید خطیب، کشاورز، حقوق‌دان و جنگجویی بومی باشد.
• اخراج معلمان یونانی: در سال ۱۶۱ پیش از میلاد، مجلس سنا دستور اخراج تمامی فیلسوفان و معلمان خطابه یونانی از رم را صادر کرد و در سال ۹۲ پیش از میلاد نیز سانسورچیان رومی بیانیه‌ای علیه مدارس جدید صادر نمودند. با این وجود، نیازهای زمانه قوی‌تر بود. تا سال ۱۰۰ پیش از میلاد، نظام آموزشی یونانی-رومی کاملاً در رم مستقر شد و با تبدیل رم به امپراتوری در سال ۲۷ پیش از میلاد، امپراتوران خود به حامیان اصلی این مدارس و معلمان تبدیل شدند.

بخش چهارم: نظام آموزشگاهی رم [۳۶]

نظام آموزشی رم در دوران شکوفایی خود متشکل از سه مقطع پیاپی و کاملاً مشخص بود که به صورت بخش خصوصی و پرداخت شهریه اداره می‌شد:

[مقطع اول: لودوس (Ludus / Primary School)] ---> سنین ۷ تا ۱۲ سال (خواندن، نوشتن، حساب) │ ▼

[مقطع دوم: مدرسه گرامر (Grammar School)] ---> سنین ۱۲ تا ۱۶ سال (ادبیات لاتین و یونانی، گرامر) │ ▼

[مقطع سوم: مدرسه خطابه (School of Rhetoric)] ---> سنین ۱۶ تا ۲۰ سال (فن سخنوری، حقوق، فلسفه)

۱. مدرسه ابتدایی یا لودوس [۳۷]

سن ورود و مخاطبان: از ۶ یا ۷ سالگی تا ۱۲ سالگی. دختران و پسران می‌توانستند وارد شوند، اما اکثر دانش‌آموزان پسر بودند. معلم مدرسه: به معلم این مقطع لودی مگیستر [۳۸] می‌گفتند. موقعیت اجتماعی او بسیار پایین و حق‌الزحمه‌اش ناچیز بود. اکثر آنان برده یا آزادی‌یافته بودند. برنامه درسی: شامل خواندن، نوشتن و حساب کردن بود. برجسته بودن درس حساب: برخلاف یونان که به موسیقی و شعر اهمیت می‌داد، مدارس رومی به دلیل نیازهای تجاری، حسابداری املاک و پیچیدگی سیستم اعداد رومی، زمان بسیار زیادی را صرف حساب، کار با چرتکه [۳۹] و حساب با انگشتان [۴۰] می‌کردند. مکان و شرایط مدرسه: مدارس در اماکن محقر مانند ایوان خانه، مغازه یا گوشه‌ای از بازار که با پارچه جدا شده بود تشکیل می‌شد. تنبیه بدنی با ترکه [۴۱] بسیار شدید و رایج بود. پداگوگ [۴۲]: مانند آتن، برده‌ای سالمند از طرف خانواده همراه کودک به مدرسه می‌رفت تا مراقب اخلاق و رفتار او باشد.

روش آموزش حساب در رم باستان
رومیان از چرتکه‌های فلزی یا سنگی استفاده می‌کردند که در آن‌ها سنگ‌ریزه‌ها (Calculi - که واژه Calculate از آن گرفته شده است) در شیارها حرکت می‌کردند. همچنین حساب با انگشتان به قدری پیشرفته بود که نشان دادن اعداد تا ۱۰,۰۰۰ با حالت‌های مختلف قرارگیری انگشتان دست انجام می‌گرفت.

۲. مدرسه متوسطه یا گرامر [۴۳]

سن و مخاطبان: از ۱۲ تا ۱۶ سالگی. مخصوص فرزندان طبقات مرفه و اشراف. معلم: به معلم این مقطع گراماتیکوس [۴۴] می‌گفتند که دانش و منزلت اجتماعی بسیار بالاتری داشت. دو نوع مدرسه: مدارس گرامر یونانی و مدارس گرامر لاتین. کوینتیلیان (بزرگ‌ترین مربی رم) توصیه می‌کرد دانش‌آموز ابتدا به مدرسه گرامر یونانی برود. برنامه درسی: دستور زبان [۴۵]: بررسی دقیق واژه‌ها، صرف و نحو، و درست‌گویی. ادبیات [۴۶]: خواندن و تحلیل آثار بزرگانی چون هومر و مناندر (در یونانی) و ویرژیل، هوراس، سالوست و لیوی (در لاتین). علوم مکمل: هندسه، نجوم، مقدمات موسیقی (برای تنظیم لحن صدا) و تاریخ و جغرافیا به عنوان حواشی متن ادبی. روش تدریس ادبیات: شامل ۴ مرحله بود: قرائت صحیح [۴۷]: خواندن متن با رعایت دقیق لحن و تکیه صدا؛ توضیح متنی [۴۸]: تشریح نکات تاریخی، جغرافیایی و اساطیری متن؛ نقد متنی [۴۹]: اصلاح و بررسی دقیق ساختار جملات؛ داوری [۵۰]: ارزیابی زیبایی‌شناختی و اخلاقی اثر.

۳. مدرسه خطابه و سخنوری [۵۱]

سن و مخاطبان: از ۱۶ تا ۱۸ یا ۲۰ سالگی. دوره‌ای عالی و حرفه‌ای برای جوانانی که قصد ورود به عرصه سیاست، حقوق و خدمات دولتی را داشتند. معلم: به معلم این مقطع ریتور [۵۲] می‌گفتند. آرمان تربیتی: پرورش «خطیب» [۵۳] به عنوان نماد یک انسان کاملاً تحصیل‌کرده، بااخلاق و توانمند در اداره کشور. سیسرون و کوینتیلیان در آثار خود این آرمان را به تفصیل شرح داده‌اند. برنامه درسی (هنرهای آزاد هفتگانه [۵۴]): سه‌گانه مقدماتی [۵۵]: دستور زبان [۵۶]، خطابه [۵۷]، و دیالکتیک/منطق [۵۸]. چهارگانه پیشرفته [۵۹]: حساب [۶۰]، هندسه [۶۱]، نجوم [۶۲]، و موسیقی [۶۳]. علاوه بر این‌ها، حقوق رم [۶۴] موضوع اصلی آموزش بود. روش تدریس: مباحثه، مناظره‌های تمرینی در موضوعات پیچیده اخلاقی و حقوقی، و آماده‌سازی و ایراد خطابه‌های سیاسی و قضایی.

پیدایش حمایت‌های دولتی از آموزش
در دوران امپراتوری، امپراتور وسپازیان (حدود ۷۵ میلادی) برای نخستین‌بار پرداخت حقوق معلمان گرامر و خطابه را از خزانه امپراتوری آغاز کرد. امپراتوران بعدی (مانند آنتونینوس پیوس) معلمان را از پرداخت مالیات، اسکان اجباری سربازان و خدمت نظامی معاف کردند. این معافیت‌ها بعدها پایه معافیت‌های کشیشان مسیحی و استادان دانشگاه‌ها گردید.

۴. آموزش عالی و دانشگاه‌ها [۶۵]

جوانان برجسته رومی برای تکمیل تحصیلات خود به دانشگاه‌های یونانی در آتن، رودس و اسکندریه سفر می‌کردند (افرادی مانند سیسرون، قیصر و بروتوس در آتن و رودس درس خواندند). بعدها در رم، امپراتور وسپازیان با تأسیس کتابخانه‌ای در معبد صلح، شالوده دانشگاه رم [۶۶] را پی‌ریزی کرد که در آن کرسی‌های استادی در رشته‌های حقوق، پزشکی، معماری، مکانیک، و گرامر و خطابه لاتین و یونانی ایجاد شد. با این حال، آموزش عالی رم بیشتر جنبه رسمی و گردآوری داشت و فاقد روح پژوهش خلاقانه یونانیان بود.

بخش پنجم: سهم و دستاورد بزرگ رم برای تمدن غربی [۶۷]

۱. مقایسه و تقابل یونان و رم

ویژگی یونان [۶۸] رم [۶۹] نوع تفکر ذهنی، خیالی، هنری و فلسفی عینی، عملی، واقعی و سازنده دستاورد اصلی ادبیات، فلسفه، علوم و هنر قانون، نظم، حکومت و عمران ملاک ارزش‌گذاری زیبایی و کمال فکری کارآمدی، سودمندی و قدرت مفهوم حیات لذت عقلانی و زیباشناختی از زندگی عمل به تکلیف، انضباط و اطاعت نوع حکومت فردگرایی و دولت-شهرهای پراکنده امپراتوری متحد جهانی و قانون یکپارچه

۲. دستاوردهای ماندگار رم برای جهان مدرن

نظام آموزشگاهی رم به خودی خود دستاورد مستقیمی نداشت، اما بستری بود که خادمان، مدیران و حقوق‌دانان رم را تربیت کرد؛ کسانی که میراث‌های زیر را برای بشریت به یادگار گذاشتند:

• یکپارچه‌سازی جهان باستان: رم تمام جهان باستان را تحت یک امپراتوری واحد با قوانین، زبان، پول و فرهنگ مشترک درآورد. این یکپارچگی، بستر لازم را برای انتشار جهانی مسیحیت فراهم ساخت.
• مدون کردن حقوق و قوانین [۷۰]: حقوق رم بزرگ‌ترین میراث این امپراتوری است. تدوین «مجموعه قوانین مدنی» [۷۱] در زمان امپراتور ژوستینین در سده ششم میلادی، تبدیل به شالوده سیستم‌های حقوقی اکثر کشورهای اروپای قاره‌ای، آمریکای لاتین و حقوق بین‌الملل شد.
• زبان لاتین و الفبای رومی: زبان لاتین مادر زبان‌های رومانس (فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی، پرتغالی، رومانیایی) شد و الفبای لاتین به الفبای جهانی اکثر ملل تبدیل گردید. نهاد شهرداری و حکومت شهری: الگوی مدیریت شهری رم [۷۲] و اعطای منشورهای شهری تا به امروز در جهان غربی باقی مانده است.
• علوم کاربردی و مهندسی: ساخت راه‌ها، پل‌ها، قنات‌ها، آب‌انبارهای عظیم، گنبدها و بناهای عمومی با دوام چند هزار ساله، دستاورد مهندسی عمل‌گرای رومیان بود.
• هموار کردن راه برای مسیحیت: امنیت راه‌ها [۷۳]، صلح عمومی، وحدت اداری و زبان مشترک، به رسولان مسیحی (مانند پولس قدیس) اجازه داد تا پیام مسیحیت را در سراسر امپراتوری نشر دهند. نتیجه‌گیری فصل رم توانست تمام فرهنگ و دانش یونان را جذب و سازماندهی کند و آن را در قالبی محکم و تحت حمایت قوانین و حکومت خود درآورد. زمانی که امپراتوری رم در اثر هجوم اقوام بربر فروپاشید، ساختارهای قانونی، زبان لاتین، الگوی حکومتی و نهادهای شهری رم چنان ریشه‌دار شده بودند که نه تنها نابود نشدند، بلکه توسط کلیسای مسیحی و اقوام ژرمن اتخاذ شدند و شالوده ساختار سیاسی و اجتماعی اروپای قرون وسطی و جدید را ساختند.

پانویس‌ها:

[۱] The Education and Work of Rome

[۲] Ellwood P. Cubberley

[۳] The History of Education

[۴] Rome

[۵] The Romans and Their Mission

[۶] Etruscans

[۷] Magna Graecia

[۸] Latins

[۹] Latium

[۱۰] Gauls

[۱۱] Roman Citizenship

[۱۲] Via Appia

[۱۳] Romanization

[۱۴] Plebeians

[۱۵] Patricians

[۱۶] Hellenism

[۱۷] The Period of Home Education

[۱۸] Pietas

[۱۹] Gravitas

[۲۰] Constantia

[۲۱] Prudentia

[۲۲] Paterfamilias

[۲۳] Patria Potestas

[۲۴] Matrona

[۲۵] Laws of the Twelve Tables

[۲۶] Education by Doing

[۲۷] The Transition to School Education

[۲۸] Magna Graecia

[۲۹] Ludus

[۳۰] Livius Andronicus

[۳۱] Odyssey

[۳۲] Latifundia

[۳۳] Hellenization of Rome

[۳۴] Horace

[۳۵] Cato the Elder

[۳۶] The School System as Finally Established

[۳۷] The Ludus / Ludus Literarum

[۳۸] Ludi Magister

[۳۹] Abacus

[۴۰] Finger reckoning

[۴۱] Ferula

[۴۲] Pedagogue

[۴۳] The Secondary or Grammar School

[۴۴] Grammaticus

[۴۵] Grammar

[۴۶] Literature

[۴۷] Lectio

[۴۸] Enarratio

[۴۹] Emendatio

[۵۰] Judicium

[۵۱] The School of Rhetoric

[۵۲] Rhetor

[۵۳] Orator

[۵۴] Seven Liberal Arts

[۵۵] Trivium

[۵۶] Grammar

[۵۷] Rhetoric

[۵۸] Dialectic

[۵۹] Quadrivium

[۶۰] Arithmetic

[۶۱] Geometry

[۶۲] Astronomy

[۶۳] Music

[۶۴] Roman Law

[۶۵] University Learning

[۶۶] Athenaeum

[۶۷] Rome's Contribution to Civilization

[۶۸] Greece

[۶۹] Rome

[۷۰] Roman Law

[۷۱] Corpus Juris Civilis

[۷۲] Municipal Corporation

[۷۳] Pax Romana