اصول اساسی آموزش پیشدبستانی در قرن جدید
پیشدبستانی موفق جایی نیست که کودک فقط زودتر حروف الفبا و اعداد را یاد بگیرد. کودک در این دوره باید یاد بگیرد چگونه سؤال بپرسد، با دیگران ارتباط برقرار کند، احساساتش را بشناسد، مسئلهای ساده را حل کند و با اعتمادبهنفس در فعالیتهای مختلف مشارکت داشته باشد.
آموزش پیشدبستانی در قرن جدید، بر رشد همهجانبهی کودک تمرکز دارد؛ یعنی رشد جسمی، زبانی، شناختی، اجتماعی، عاطفی و خلاق. در این رویکرد، یادگیری از مسیر بازی، رابطه، تجربه و مشارکت اتفاق میافتد.
۱. کودک باید در مرکز فرایند یادگیری باشد
کودکمحوری به این معنا نیست که کودک بدون هیچ چارچوبی هر کاری خواست انجام دهد. منظور آن است که برنامهی آموزشی با توجه به سن، نیازها، تواناییها، علایق و تجربههای کودکان طراحی شود.
در یک محیط کودکمحور:
- کودک فرصت انتخاب دارد؛
- پرسشهای او جدی گرفته میشود؛
- مربی به تفاوتهای فردی توجه میکند؛
- فعالیتها متناسب با سطح رشد کودکان هستند؛
- اشتباهکردن بخشی از فرایند یادگیری است؛
- کودک فقط شنوندهی توضیحات مربی نیست.
برای مثال، اگر کودکی به حشرات علاقه نشان میدهد، مربی میتواند این علاقه را به فرصتی برای یادگیری تبدیل کند. مشاهدهی تصویر حشرات، گفتوگو دربارهی ویژگیهای آنها، ساختن حشره با مواد ساده و خواندن یک داستان مرتبط، همزمان زبان، مشاهده، خلاقیت و مهارتهای حرکتی کودک را تقویت میکند.
۲. بازی باید محور اصلی یادگیری باشد
بازی طبیعیترین شیوهی یادگیری کودک است. کودک در هنگام بازی، نقش میپذیرد، تصمیم میگیرد، قواعد را میآموزد، با دیگران مذاکره میکند و پیامد رفتار خود را تجربه میکند.
بازیهای پیشدبستانی را میتوان به چند گروه تقسیم کرد:
- بازیهای حرکتی؛
- بازیهای ساختوساز؛
- بازیهای نمایشی؛
- بازیهای آوایی و زبانی؛
- بازیهای حسی؛
- بازیهای حل مسئله؛
- بازیهای گروهی و مشارکتی؛
- بازیهای مرتبط با طبیعت.
نمونههایی از یادگیری در بازی
وقتی کودک با قطعات چوبی برج میسازد، مهارتهای زیر را تمرین میکند:
- هماهنگی چشم و دست؛
- تعادل و اندازهگیری؛
- حل مسئله؛
- برنامهریزی؛
- گفتوگو با همسالان؛
- تحمل ناکامی.
بنابراین، بازی نباید زمان اضافی و کماهمیت برنامهی روزانه تلقی شود. بازی یکی از اصلیترین بسترهای یادگیری در دورهی پیشدبستانی است.
نقش مربی در آموزش پیشدبستانی
مربی پیشدبستانی فقط انتقالدهندهی اطلاعات نیست. او طراح محیط یادگیری، مشاهدهگر، همراه، تسهیلگر و حمایتکنندهی کودک است.
مربی بهعنوان مشاهدهگر
مشاهده به مربی کمک میکند کودک را بهتر بشناسد. مربی میتواند هنگام بازی به نکات زیر توجه کند:
- کودک بیشتر به چه فعالیتهایی بیان میکند؟
- هنگام شکست یا بازی گروهی شود؟
- چگونه خواستهی خود را بیان میکند؟
- هنگام شکست یا تغییر برنامه چه واکنشی نشان میدهد؟
- در انجام کدام فعالیتها به کمک نیاز دارد؟
- از چه راههایی احساسات خود را نشان میدهد؟
مشاهدهی دقیق، جایگزین قضاوتهای کلی مانند «خجالتی است» یا «شیطنت میکند» میشود. مربی بهجای برچسبزدن، رفتار مشخص کودک را بررسی میکند و برای حمایت از او برنامه میریزد.
مربی بهعنوان تسهیلگر
مربی لازم نیست پاسخ همهی پرسشها را فوراً ارائه دهد. گاهی بهتر است با طرح پرسش، کودک را به فکرکردن و کشفکردن تشویق کند:
- «فکر میکنی چرا این برج افتاد؟»
- «چطور میتوانیم آن را محکمتر بسازیم؟»
- «چه چیزهایی شبی، چه راهی»
- «اگر دوستت هم بخواهد با این وسیله بازی کند، چه راهی پیدا میکنید؟»
این پرسشها به کودک کمک میکنند مشاهده کند، فرضیه بسازد، راهحل پیشنهاد دهد و از اندیشهی خود دفاع کند.
رابطهی عاطفی مربی و کودک
رابطهی امن و محترمانه، پیششرط یادگیری است. کودک زمانی با آرامش در فعالیتها شرکت میکند که احساس کند مربی او را میبیند، میشنود و تحقیر نمیکند.
مربی میتواند با رفتارهای زیر امنیت عاطفی کلاس را افزایش دهد:
- استقبال گرم از کودک؛
- استفاده از نام کودک؛
- گوشدادن بدون قطعکردن صحبت؛
- پذیرش احساسات؛
- پرهیز از مقایسهی کودکان؛
- توضیح روشن قوانین؛
- اصلاح رفتار بدون تحقیر؛
- توجه به کودکان کمحرف یا منزوی؛
- ایجاد فرصت مشارکت برای همه.
رشد اجتماعی و عاطفی؛ بخشی جداییناپذیر از آموزش
کودک پیشدبستانی هنوز در حال یادگیری شناخت و تنظیم هیجانهای خود است. او ممکن است خشم، ترس، ناراحتی یا حسادت را تجربه کند، اما برای بیان آنها به حمایت بزرگسال نیاز دارد.
آموزش اجتماعی و عاطفی میتواند شامل فعالیتهای زیر باشد:
- نامگذاری احساسات؛
- خواندن داستان دربارهی دوستی و اختلاف؛
- نمایش موقعیتهای روزمره؛
- استفاده از نقاشی برای بیان احساس؛
- تمرین درخواست کمک؛
- بازیهای نوبتی؛
- گفتوگو دربارهی راههای آرامشدن؛
- آموزش عذرخواهی و جبران رفتار.
هدف این فعالیتها، حذف احساسات ناخوشایند نیست. کودک باید یاد بگیرد احساسات مختلف طبیعی هستند، اما هر رفتاری را نمیتوان به دلیل ناراحتی یا خشم پذیرفت.
برای مثال، مربی میتواند به کودک بگوید:
«میفهمم عصبانی هستی، اما زدن دوستت قابل قبول نیست. میتوانی بگویی که هنوز نوبتت نرسیده و از من کمک بخواهی.»
نقش خانواده در آموزش پیشدبستانی
خانه و پیشدبستانی دو محیط جدا از یکدیگر نیستند. کودک زمانی تجربهی منسجمتری دارد که خانواده و مربی دربارهی نیازها و پیشرفت او با یکدیگر در ارتباط باشند.
###ند بدون میتواند از یادگیری کودک حمایت کند؟
والدین میتوانند بدون تبدیل خانه به کلاس درس، فرصتهای یادگیری روزمره ایجاد کنند:
- هر روز برای کودک کتاب بخوانند؛
- دربارهی داستان با او گفتوگو کنند؛
- هنگام خرید، اندازه، رنگ و تعداد را تمرین کنند؛
- کودک را در کارهای سادهی خانه مشارکت دهند؛
- فرصت بازی آزاد فراهم کنند؛
- به پرسشهای کودک پاسخ دهند؛
- برای خواب و بیداری برنامهی منظم داشته باشند؛
- کودک را به بیان احساسات تشویق کنند؛
- به او فرصت انتخابهای محدود بدهند.
برای مثال، والد میتواند بپرسد: «دوست داری اول لباسهایت را جمع کنی یا کتابهایت را؟» چنین انتخابهایی به کودک احساس مشارکت و مسئولیت میدهد.
ارتباط خانواده و مربی
ارتباط با خانواده باید بر همکاری و احترام متقابل استوار باشد، نه بر سرزنش یا انتقال فهرستی از مشکلات کودک. مربی بهتر است در کنار اشاره به چالشها، تواناییها و پیشرفتهای کودک را نیز بیان کند.
گفتوگویی مانند «امروز توانست دو دقیقه بیشتر در فعالیت گروهی بماند و وقتی ناراحت شد از کلمهها استفاده کرد» اطلاعات دقیقتری از جملهی «امروز بهتر بود» در اختیار خانواده قرار میدهد.
محیط مناسب برای یادگیری در پیشدبستانی
محیط آموزشی فقط ساختمان و وسایل نیست. کیفیت رابطهها، نظم روزانه، میزان دسترسی کودک به مواد، نور، تهویه، ایمنی و فرصت حرکت، همگی بر تجربهی کودک اثر میگذارند.
یک محیط مناسب پیشدبستانی باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- ایمن و قابل پیشبینی باشد؛
- برای حرکت و بازی فضای کافی داشته باشد؛
- مواد آموزشی در دسترس کودکان باشند؛
- امکان بازی فردی و گروهی فراهم شود؛
- گوشههایی برای آرامشدن و استراحت وجود داشته باشد؛
- نور و تهویهی مناسب داشته باشد؛
- وسایل با اندازه و توانایی کودکان متناسب باشند؛
- برای کودکان دارای نیازهای متفاوت قابلدسترس باشد؛
- آثار و فعالیتهای کودکان در آن دیده شود؛
- نظم آن به کودک کمک کند وسایل را پیدا و مرتب کند.
چیدمان کلاس نیز باید انعطافپذیر باشد. وجود فضاهایی برای کتابخوانی، ساختوساز، بازی نمایشی، هنر و فعالیتهای حسی میتواند به کودکان کمک کند تجربههای متنوعی داشته باشند.
فعالیت بدنی و فضای باز
کودکان خردسال برای رشد جسمی، تخلیهی انرژی، تقویت تعادل و افزایش هماهنگی بدنی به فعالیت حرکتی نیاز دارند. نشستن طولانیمدت و محدودکردن حرکت کودک، با نیازهای طبیعی او هماهنگ نیست.
برنامهی روزانهی پیشدبستانی باید فرصتهایی برای فعالیتهایی مانند اینها داشته باشد:
- دویدن و تغییر مسیر؛
- پریدن؛
- بالا و پایینرفتن ایمن؛
- توپبازی؛
- تعادلرفتن؛
- رقص و حرکت با موسیقی؛
- بازیهای گروهی؛
- بازی در فضای باز؛
- فعالیتهای ظریف مانند خمیربازی، نقاشی و بریدن.
فضای باز فقط برای زنگ تفریح نیست. حیاط میتواند محیطی برای مشاهدهی طبیعت، آزمایش، بازی نمایشی و یادگیری مفاهیم علمی باشد.
ارزیابی کودک در دورهی پیشدبستانی
ارزیابی در پیشدبستانی نباید به آزمونهای رسمی و مقایسهی کودکان با یکدیگر محدود شود. هدف اصلی ارزیابی، شناخت روند رشد کودک و برنامهریزی برای حمایت بهتر از اوست.
روشهای مناسب ارزیابی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- مشاهدهی روزانه؛
- ثبت نمونههایی از گفتار و فعالیت کودک؛
- پوشهی کار؛
- گفتوگو با کودک؛
- گزارش خانواده؛
- عکس یا مستندات فعالیتها؛
- بررسی پیشرفت کودک در طول زمان.
مربی باید به جای تمرکز بر یک نتیجهی ثابت، روند پیشرفت را بررسی کند. برای مثال، مهم است بدانیم کودک نسبت به چند ماه قبل، در گفتوگو، بازی گروهی، پوشیدن لباس یا حل مسئله چه تغییری کرده است.
آموزش فراگیر در پیشدبستانی
کودکان دارای معلولیت یا نیازهای متفاوت باید فرصت مشارکت واقعی در برنامهی پیشدبستانی داشته باشند. آموزش فراگیر به معنای حضور فیزیکی کودک در کلاس نیست؛ کودک باید بتواند در فعالیتها شرکت کند، ارتباط برقرار کند و احساس تعلق داشته باشد.
برای حمایت از آموزش فراگیر میتوان از روشهای زیر استفاده کرد:
- مناسبسازی فضای فیزیکی؛
- استفاده از تصویر، حرکت و وسایل کمکی؛
- سادهکردن دستورها؛
- اختصاص زمان بیشتر برای برخی فعالیتها؛
- ارائهی راههای متفاوت برای پاسخدادن؛
- همکاری با خانواده و متخصصان؛
- آموزش همسالان دربارهی احترام و همکاری؛
- پرهیز از جداکردن غیرضروری کودک از گروه.
تفاوت میان کودکان باید به فرصتی برای یادگیری همدلی و همکاری تبدیل شود، نه دلیلی برای طرد یا برچسبزدن.
نمونهای از برنامهی روزانهی مناسب
برنامهی روزانه باید منظم، اما انعطافپذیر باشد. کودکان به پیشبینیپذیری نیاز دارند، اما فعالیتها نباید آنقدر خشک و فشرده باشند که فرصت بازی و کشف از بین برود.
نمونهی کلی یک برنامهی روزانه:
- استقبال و بازی انتخابی؛
- گفتوگوی صبحگاهی و مرور برنامهی روز؛
- فعالیت گروهی کوتاه مانند قصه یا شعر؛
- بازی در مراکز یادگیری؛
- میانوعده و آموزش عادتهای بهداشتی؛
- فعالیت حرکتی یا بازی در فضای باز؛
- فعالیت هنری، علمی یا حسی؛
- بازی نمایشی یا ساختوساز؛
- جمعبندی تجربههای روز؛
- آمادهشدن برای بازگشت به خانه.
مدت هر فعالیت باید با سن و توان تمرکز کودکان هماهنگ باشد. در برنامهی پیشدبستانی، جابهجایی میان فعالیتهای آرام و پرتحرک اهمیت دارد.
چگونه پیشدبستانی را برای ورود به دبستان آماده کنیم؟
آمادگی برای مدرسه باید بهتدریج و بدون ایجاد فشار شکل بگیرد. کودکی که بتواند احساس امنیت کند، با دیگران ارتباط بگیرد و نیازهای خود را بیان کند، آمادگی بیشتری برای سازگاری با مدرسه خواهد داشت.
مهارتهای مهم برای ورود به دبستان عبارتاند از:
- گوشدادن به دستورهای ساده؛
- درخواست کمک؛
- استفاده از سرویس بهداشتی با استقلال نسبی؛
- نگهداری از وسایل شخصی؛
- تحمل کوتاهمدت ناکامی؛
- منتظرماندن برای نوبت؛
- مشارکت در فعالیت گروهی؛
- بیان نیازها و احساسات؛
- جداشدن تدریجی از والد؛
- شناخت برخی مفاهیم پایهی زبانی و عددی.
پیشدبستانی نباید با آموزش فشردهی کتابهای درسی، کودک را از مدرسه خسته یا مضطرب کند. هدف اصلی، ایجاد نگرش مثبت نسبت به یادگیری و تقویت مهارتهایی است که کودک در سالهای بعد به آنها نیاز خواهد داشت.
جمعبندی بخش سوم
آموزش پیشدبستانی در قرن جدید، فرایندی چندبعدی و کودکمحور است. در این دوره، مربی و خانواده باید به رشد همزمان زبان، تفکر، حرکت، خلاقیت، مهارتهای اجتماعی و سلامت عاطفی کودک توجه کنند.
بازی، رابطهی امن، محیط مناسب، فعالیت بدنی، مشارکت خانواده، مشاهدهی دقیق و آموزش فراگیر، پایههای یک برنامهی باکیفیت هستند. پیشدبستانی زمانی میتواند کودک را برای آینده آماده کند که به جای تمرکز افراطی بر آموزش زودهنگام، فرصت تجربه، پرسش، انتخاب، همکاری و کشف را در اختیار او بگذارد.
پرسشهای متداول
آیا آموزش خواندن و نوشتن در پیشدبستانی ضروری است؟
آشنایی مقدماتی با صداها، کتاب، داستان، حروف و نشانههای نوشتاری میتواند مفید باشد؛ اما آموزش نباید به تمرینهای طولانی، تکلیف اجباری یا فشار برای خواندن زودهنگام تبدیل شود. بازیهای زبانی، قصهگویی و کتابخوانی معمولاً بستر مناسبتری برای رشد سواد اولیه هستند.
آیا بازی آزاد از فعالیت آموزشی مهمتر است؟
بازی آزاد و فعالیت آموزشی هر دو اهمیت دارند. بازی آزاد فرصت انتخاب و خلاقیت ایجاد میکند و بازی هدایتشده میتواند هدفهای مشخص یادگیری را دنبال کند. برنامهی مناسب، میان این دو تعادل برقرار میکند.
مربی چگونه باید با رفتارهای دشوار کودک برخورد کند؟
ابتدا باید علت رفتار بررسی شود. خستگی، گرسنگی، اضطراب، ناتوانی در بیان نیاز یا دشواری یک فعالیت میتواند به رفتارهایی مانند گریه، پرخاشگری یا کنارهگیری منجر شود. اصلاح رفتار باید با حفظ کرامت کودک، تعیین مرز روشن و آموزش راههای جایگزین انجام شود.
آیا استفاده از تبلت و تلویزیون در پیشدبستانی مفید است؟
فناوری تنها زمانی مفید است که کوتاه، هدفمند، متناسب با سن و همراه با تعامل بزرگسال باشد. استفاده از صفحهنمایش نباید جایگزین بازی حرکتی، خواب، کتابخوانی، گفتوگو و تجربهی مستقیم کودک شود.
خانواده برای انتخاب پیشدبستانی به چه نکاتی توجه کند؟
والدین بهتر است علاوه بر ساختمان و امکانات، به رفتار مربیان، ایمنی محیط، فرصت بازی، تعداد کودکان، کیفیت ارتباط با خانواده، فضای باز، بهداشت، برنامهی روزانه و نحوهی برخورد با تفاوتهای فردی توجه کنند.
منابع بخش سوم
-
UNESCO. Early Childhood Care and Education.
-
UNESCO. Pedagogical Approaches to Early Childhood Education.
-
UNICEF. Early Childhood Development Overview.
https://data.unicef.org/topic/early-childhood-development/overview/
-
UNICEF India. Early Childhood Development: 0 to 8 Years Framework.
https://www.unicef.org/india/what-we-do/early-childhood-development
-
UNICEF. Early Childhood Education and Preschool.
https://www.unicef.org/lac/en/early-childhood-education-preschool
-
World Health Organization, UNICEF and World Bank Group. Nurturing Care Framework for Early Childhood Development.
-
OECD. Starting Strong: Early Childhood Education and Care.
https://www.oecd.org/education/school/early-childhood-education-and-care.htm
-
National Association for the Education of Young Children. Developmentally Appropriate Practice.
نویسنده
لینک کوتاه