ظهور و سهم مسیحیت، فصل چهارم از کتاب تاریخ آموزش و پرورش

این فصل به بررسی ظهور مسیحیت، چالش‌های آن با دنیای رومی، چگونگی پیروزی نهایی آن، شکل‌گیری ساختارهای اداری و آموزشی کلیسای اولیه و در نهایت میراثی که کلیسا برای دنیای قرون وسطی به جای گذاشت می‌پردازد. مسیحیت به عنوان سومین عنصر بنیادین تمدن غربی (پس از یونان و رم)، حلقه رابط میان تمدن باستان و تمدن مدرن به شمار می‌رود.

بخش اول: ظهور و پیروزی مسیحیت [۳]

۱. ادیان در دنیای رم [۴]

دین رسمی دولت رم، امتدادی از دین خانوادگی بود. همان‌طور که در خانه ایزدان خانوادگی سرپرستی امور مختلف را بر عهده داشتند، در دولت نیز خدایان متعدد دولتی برای حفظ امپراتوری پرستش می‌شدند. با گسترش امپراتوری و انضمام اقوام گوناگون، خدایان محلی ملل مغلوب نیز به پانتئون (معبد خدایان) رم راه یافتند. بعدها «پرستش امپراتور» [۵] نیز به عنوان نماد وفاداری سیاسی به حکومت مرکزی رم اضافه شد تا تمام طبقات و اقوام گوناگون امپراتوری را تحت یک آئین مشترک متحد سازد.

۲. احساس نیاز به آئینی والاتر [۶]

با رشد طبقه تحصیل‌کرده در رم، این آئین‌های مکانیکی و تکرار تکراری ادعیه و قربانی‌ها دیگر نمی‌توانست پاسخگوی نیازهای روحی و اخلاقی انسان‌ها باشد. دین رسمی رم فاقد تسلی معنوی، امید به زندگی اخروی و ساختار اخلاقی عمیق بود. از این رو، اندیشمندان و تحصیل‌کردگان رومی به فلسفه‌های یونانی—به‌ویژه رواقی‌گری [۷]—رو آوردند. رواقی‌گری با تاکید بر فضیلت، خویشتن‌داری، برادری جهانی انسان‌ها و تسلیم در برابر اراده الهی، نوعی دین فلسفی برای نخبگان ایجاد کرد، اما برای توده مردم جامعه فاقد جذبه عاطفی و شور معنوی بود.

۳. دین عبرانیان و آموزش اجباری [۸]

در میان تمامی ملل باستان، قوم یهود (عبرانیان) آئینی یکتاپرستانه [۹] متفاوتی توسعه داده بود که خدا را پدر مهربان، عادل و قانون‌گذار می‌دانست. دین یهود بر پایه شریعت موسوی [۱۰]، اخلاق فردی، پاکدامنی و مسئولیت‌پذیری استوار بود.

نظام آموزشی اجباری یهود:

• پیشینه: پس از بازگشت از اسارت بابلی، رهبران یهود دریافتند که بقای ملی و معنوی آن‌ها نه بر قدرت نظامی، بلکه بر تربیت اخلاقی و دینی تک‌تک کودکان استوار است.
• فرمان تاریخی یوشع بن گمالا [۱۱]: در سال ۶۴ میلادی، کاتبان و رهبران دینی آموزش ابتدایی را برای تمامی پسران اجباری کردند و دستور دادند در هر دهکده و شهری مدرسه‌ای پیوسته به کنیسه [۱۲] تأسیس شود.
• برنامه درسی: شامل خواندن، نوشتن، حساب، تاریخ قوم بنی‌اسرائیل، مزامیر داوود، تورات (پنتاتوخ) و بخش‌هایی از تلمود [۱۳] بود. آموزش عمدتاً شفاهی و بر پایه حفظ کردن متون مقدس قرار داشت.
• نتیجه تاریخی: پس از ویرانی اورشلیم توسط رومیان در سال ۷۰ میلادی و پراکندگی [۱۴] قوم یهود، همین نظام آموزش اجباری دینی باعث شد که قوم یهود توان و هویت ملی و دینی خود را به مدت بیش از ۱۸ قرن بدون داشتن یک سرزمین مستقل حفظ کند. این یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های نجات یک ملت به وسیله آموزش اجباری همگانی در تاریخ است.

۴. آئین جدید مسیحی [۱۵]

عیسی مسیح در میان قوم یهود متولد شد، زیست و به صلیب کشیده شد. او با تکیه بر شریعت اخلاقی یهود، پیام خود را متوجه فرد انسان کرد و بازسازی جامعه را از طریق بازسازی اخلاقی و معنوی تک‌تک انسان‌ها جستجو نمود.

• ارزش فردی انسان: مفهوم «ارزش روح فردی» و امکان رستگاری برای هر انسان (صرف نظر از طبقه، نژاد یا جنسیت)، اندیشه‌ای کاملاً نو در دنیای باستان بود که در آن فرد همواره مقهور و تابع مطلق دولت شناخته می‌شد.
• نقش پولس رسول [۱۶]: پولس که یهودی تحصیل‌کرده در دانشگاه یونانی طرسوس و آشنا با فلسفه رواقی بود، نقش کلیدی در جهانی‌کردن مسیحیت ایفا کرد. او مسیحیت را از محدودیت‌های قومی یهود خارج ساخت و به مدت ۳۰ سال کلیساهای متعدد در آسیای صغیر، یونان، مقدونیه و ایتالیا تأسیس نمود؛ به طوری که از او به عنوان «بنیان‌گذار دوم کلیسای مسیحی» یاد می‌شود.

۵. چالش مسیحیت با دنیای رم [۱۷]

ورود مسیحیت به دنیای رم، چالشی بنیادین برای تمام ارزش‌های جامعه رومی ایجاد کرد: امید به جهان آینده در برابر خدمت به دولت: مسیحیان حیات اخروی و ملکوت خداوند را هدف اصلی زندگی می‌دانستند، در حالی که در رم خدمت به دولت و شهروندی هدف نهایی بود. برابری انسان‌ها در برابر خدا: در جامعه‌ای که بر پایه نظام طبقاتی و برده‌داری وسیع استوار بود، مسیحیت برابری همه انسان‌ها و بردگان را اعلام کرد. تقدس خانواده و حرمت حیات: مسیحیان طلاق، فساد اخلاقی، سقط جنین و رها کردن نوزادان [۱۸] را که در رم رواج داشت، گناهی بزرگ و قتل نفس برشمردند. امتناع از پرستش امپراتور: امتناع مسیحیان از تقدیم قربانی برای امپراتور و خدایان رومی، از نظر مقامات رم به عنوان خیانت سیاسی [۱۹] و سرکشی در برابر قانون تلقی شد.

۶. پیروزی مسیحیت [۲۰]

با وجود آزار و شکنجه‌های شدید از سوی امپراتورانی چون نرو، دکیوس و دیوکلتیان، مسیحیت به سرعت در میان طبقات محروم، زنان و سپس طبقات تحصیل‌کرده و اشراف گسترش یافت.

فرمان میلان [۲۱] (۳۱۳ میلادی): امپراتور قسطنطین [۲۲] مسیحیت را به عنوان یکی از ادیان قانونی امپراتوری به رسمیت شناخت، به روحانیون مسیحی معافیت‌های مالیاتی و شغلی (مشابه معلمان خطابه) اعطا کرد و کلیسا را موهوب املاک نمود.

دین رسمی امپراتوری (۳۹۱ میلادی): امپراتور تئودوسیوس [۲۳] تمامی آئین‌های پگانی (مشرکانه) را ممنوع ساخت و مسیحیت را تنها دین رسمی امپراتوری رم اعلام کرد.

بستن مدارس پگانی (۵۲۹ میلادی): امپراتور ژوستینین [۲۴] فرمان تعطیلی تمامی مدارس پگانی از جمله دانشگاه آتن را صادر کرد و پیروزی مسیحیت بر دنیای باستان کامل گردید.

۷. سهم و دستاورد مسیحیت برای تمدن [۲۵]

مسیحیت با همگانی کردن مفهوم خدای یگانه، خدای مهربان و پدر همه انسان‌ها، برادری جهانی، برابری زن و مرد، تقدس حیات فردی و کد اخلاقی جدید، انرژی و امید تازه‌ای به تمدن رو به زوال باستان تزریق کرد. ساختار اداری کلیسا که بر پایه‌های حکومت رم استوار شده بود، در دوران تاریک قرون وسطی جایگزین دولت شد و تمدن غربی را از نابودی کامل حفظ کرد.

بخش دوم: سازمان اداری و آموزشی کلیسای اولیه [۲۶]

۱. آموزش کاتکومن‌ها یا نوکیشان [۲۷]

در سده‌های نخستین، کلیساهای اولیه ساختار پیچیده‌ای نداشتند. اما با ورود نوکیشان از میان یهودیان و پگانیان، دوره امتحانی و آموزشی به نام کاتکومن [۲۸] ایجاد شد:

• محتوا: آموزش شامل اصول اخلاقی، احکام دینی و سرودخوانی [۲۹] کلیسا بود و بین ۲ تا ۳ سال طول می‌کشید.
• معلمان: اعضای باسابقه و باایمان کلیسا که به آنان کاتکیست [۳۰] می‌گفتند.
• عدم تمایل به دانش پگانی: کلیسای اولیه نیازی به علوم و ادبیات یونانی و رومی احساس نمی‌کرد، زیرا مدارس رومی آکنده از اساطیر و آئین‌های شرک‌آمیز بودند و والدین مسیحی نگران انحراف فرزندانشان در آن مدارس بودند.

۲. مدارس کاتکتیک یا الهیاتی [۳۱]

با ورود شهروندان برجسته و فیلسوفان یونانی به مسیحیت (به‌ویژه در اسکندریه، آتن و آسیای صغیر)، مؤمنان جدید خواستار تبیین عقلانی و فلسفی ایمان مسیحی شدند.

• مدرسه اسکندریه [۳۲]: در سال ۱۷۹ میلادی، پانتانوس [۳۳] که فیلسوفی رواقی و مسیحی‌شده بود، مدرسه کاتکتیک اسکندریه را پایه‌گذاری کرد. جانشینان او کلمنت اسکندرانی [۳۴] و اوریگن [۳۵] با استفاده از فلسفه یونانی، متون مقدس را تفسیر کردند و نخستین نظام الهیات مسیحی [۳۶] را تدوین نمودند.
• سایر مراکز: مدارس مشابهی در آنطاکیه، ادسا، نسیبین و قیصریه شکل گرفت که به اولین دانشکده‌های الهیات برای تربیت اسقفان و کشیشان شرقی تبدیل شدند.

۳. رد دانش پگانی در غرب [۳۷]

برخلاف کلیسای شرقی (یونانی) که نسبت به فلسفه یونان رویکردی تلفیقی و متسامح داشت، کلیسای غربی (لاتینی) به رهبری پدران لاتین، موضعی کاملاً خصمانه علیه دانش و ادبیات باستان اتخاذ کرد:

• علت: جامعه رومی در حال انحطاط اخلاقی بود و پدران کلیسای غربی، ادبیات و هنر کلاسیک را عامل فساد و شرک می‌دانستند.
• شورای قرطاجنه [۳۸] (۴۰۱ میلادی): به پیشنهاد سنت آگوستین [۳۹] خواندن هرگونه کتاب و اثر پگانی (یونانی و رومی) برای روحانیون ممنوع شد.
• پاپ گرگوری بزرگ [۴۰] (۵۹۰-۶۰۴ میلادی): وی آموزش قواعد دستور زبان لاتین [۴۱] و خواندن آثار شعرای کلاسیک مانند ویرژیل را برای اسقفان گناهی بزرگ برشمرد و اعلام کرد: «ستایش مسیح نمی‌تواند در یک دهان با ستایش ژوپیتر همراه شود.»
• نتیجه: زبان و ادبیات یونانی در غرب کلاً به فراموشی سپرده شد و به مدت حدود ۱۰۰۰ سال از اروپا رخت بربست.

۴. سازماندهی کلیسا و مدارس اسقفی / جامع [۴۲]

با گسترش مسیحیت، شهرها به مرکز فعالیت اسقف‌ها [۴۳] تبدیل شدند و کلیسای اصلی شهر کلیسای جامع [۴۴] نامیده شد.

تأسیس مدارس اسقفی: برای تامین کشیشانِ بخش‌ها و روستاهای اطراف، اسقف‌ها در کنار کلیسای جامع مدرسه‌ای تأسیس کردند که به مدرسه جامع [۴۵] معروف شد.

مدیریت: اداره این مدارس به فردی به نام اسکولاستیکوس [۴۶] یا ماگیستر اسکولاروم [۴۷] واگذار گردید.

جایگاه تاریخی: با نابودی مدارس سکولار رومی، مدارس جامع به همراه مدارس دیرها [۴۸] تنها مراکز آموزشی فعال در اروپا در اوایل قرون وسطی شدند.

۵. سازمان و مدارس دیرنشینی [۴۹]

برخی از مسیحیان برای دوری از فساد جهان و دستیابی به خلوص معنوی، به زندگی عزلت‌نشینی و دیرنشینی [۵۰] روی آوردند.

قاعده سنت بندیکت [۵۱] (۵۲۹ میلادی): سنت بندیکت در دیر مونته کاسینو [۵۲] در ایتالیا، ۷۳ قانون برای زندگی راهبان تدوین کرد. قانون چهل و هشتم، راهبان را موظف می‌کرد که روزانه حداقل ۷ ساعت کار یدی و ۲ ساعت مطالعه کتب مقدس داشته باشند.

تشکیل مدارس دیرها: برای آموزش راهبان جوان (اوبلاتی [۵۳] یا کودکانی که توسط والدین به دیر اهدا می‌شدند)، دیرها مجبور به تأسیس مدرسه شدند. کودکان در این مدارس خواندن، نوشتن، سرودهای دینی، حساب اولیه (برای محاسبه زمان عید پاک) و نسخه‌برداری از متون را می‌آموختند.

حفظ متون و نسخه‌برداری: نیاز راهبان به کتاب باعث شد دیرها به تنها مراکز نسخه‌برداری [۵۴] و کتابخانه‌های دنیای غرب تبدیل شوند. آنان علاوه بر کتب دینی، برای یادگیری زبان لاتین صحیح، مجبور به نسخه‌برداری از آثار نویسندگان کلاسیک مانند سزار، سیسرون و ویرژیل شدند و بدین ترتیب ناخواسته میراث ادبی رم را از نابودی نجات دادند.

۶. آموزش دختران [۵۵]

آموزش دختران بسیار محدود بود و عمدتاً در خانه یا در دیرهای زنان [۵۶] انجام می‌شد. نامه سنت ژروم [۵۷] به بانوی رومی «پاولا» (در سال ۴۰۳ میلادی) درباره تربیت دخترش «تلا»، دستورالعملی جامع برای تربیت دینی و اخلاقی دختران در دیرها ارائه می‌دهد که شامل خواندن متون مقدس، نخ‌ریسی، پارچه‌بافی و دوری از تجملات بود.

بخش سوم: آنچه قرون وسطی با آن آغاز کرد [۵۸]

در انتهای دنیای باستان و در آستانه سقوط امپراتوری رم در قرن پنجم میلادی، کلیسای مسیحی به یک «دولت در دولت» قدرتمند تبدیل شده بود.

• کلیسا توانسته بود: الهیات و عقاید خود را در شوراهای عمومی (مانند شورای نیقیه در سال ۳۲۵ میلادی) تدوین و قانونمند کند. ساختار اداری و حقوقی خود را بر اساس الگوی سازمان امپراتوری رم استوار سازد. یک نظام آموزشی بسیار محدود و دینی (شامل مدارس کاتکومن، مدارس جامع و مدارس دیرها) برای تربیت کشیشان و راهبان ایجاد کند. با هجوم اقوام بربر ژرمن و فروپاشی کامل امپراتوری رم غربی، کلیسای مسیحی تنها نهاد استوار و سازمان‌یافته‌ای بود که توانست در برابر سیل بربریت بایستد، اقوام مهاجم را مسیحی و متمدن سازد و مشعل کم‌نور دانش و تمدن باستان را طی هزار سال قرون وسطی حفظ کند تا در عصر رنسانس دوباره به دنیای مدرن بازگرداند.

پانویس‌ها:

[۱] The Rise and Contribution of Christianity

[۲] Ellwood P. Cubberley

[۳] The Rise and Victory of Christianity

[۴] Religions in the Roman World

[۵] Emperor Worship

[۶] Feeling the Need for Something More

[۷] Stoicism

[۸] The Hebrew Religion

[۹] Monotheistic

[۱۰] Law of Moses

[۱۱] Joshua ben Gamala

[۱۲] Synagogue

[۱۳] Talmud

[۱۴] Diaspora

[۱۵] The New Christian Faith

[۱۶] Saul of Tarsus / Saint Paul

[۱۷] The Challenge of Christianity

[۱۸] Infanticide

[۱۹] Seditions

[۲۰] The Victory of Christianity

[۲۱] Edict of Milan (313 A.D.)

[۲۲] Constantine

[۲۳] Theodosius

[۲۴] Justinian

[۲۵] The Contribution of Christianity

[۲۶] Educational and Governmental Organization of the Early Church

[۲۷] Catechumenal Instruction

[۲۸] Catechumenal

[۲۹] Psalmody

[۳۰] Catechist

[۳۱] Catechetical Schools

[۳۲] Alexandria

[۳۳] Pantaenus

[۳۴] Clement of Alexandria

[۳۵] Origen

[۳۶] Christian Theology

[۳۷] Rejection of Pagan Learning in the West

[۳۸] Council of Carthage (401 A.D.)

[۳۹] Saint Augustine

[۴۰] Pope Gregory the Great (590-604 A.D.)

[۴۱] Donatus

[۴۲] Cathedral or Episcopal Schools

[۴۳] Bishopric

[۴۴] Cathedral

[۴۵] Cathedral / Episcopal School

[۴۶] Scholasticus

[۴۷] Magister Scholarum

[۴۸] Monastic Schools

[۴۹] Monastic Organization and Schools

[۵۰] Monasticism

[۵۱] Rule of Saint Benedict (529 A.D.)

[۵۲] Monte Cassino

[۵۳] Oblati

[۵۴] Scriptorium

[۵۵] Education of Girls

[۵۶] Convents / Nunneries

[۵۷] Saint Jerome

[۵۸] What the Middle Ages Started With