تحول روش‌شناسی در مفهوم سوادآموزی

بخش سه چارچوب نظری و روش‌شناسی تبارشناختی–گفتمانی در تحلیل اسناد یونسکو

هدف این چارچوب، گذار از «تاریخ‌نگاری خطی و توصیفی اسناد» به یک «تحلیل انتقادی، تبارشناختی و دیرینه‌شناختی» است تا نشان دهد مفهوم «سواد» چگونه در بطن مناسبات قدرت، گفتمان‌های توسعه، نهادهای حکمرانی جهانی و تکنولوژی‌های سوژه‌سازی تولید، تثبیت، بحرانی یا بازآرایی شده است.

۱. بنیاد معرفت‌شناختی: تبارشناسی و دیرینه‌شناسی فوکویی (Foucault’s Genealogy & Archaeology)

این پژوهش اسناد یونسکو را نه متونی بی‌طرف، فنی و صرفاً خیرخواهانه برای ارتقای بشر، بلکه «کردارهای گفتمانی» (Discursive Practices) و بخشی از یک «آرشیو هنجارگذار جهانی» می‌داند.

الف) دیرینه‌شناسی صورت‌بندی‌های دانشی (Archaeology of Discursive Formations)

• بررسی شرایط امکان (Conditions of Possibility): بررسی اینکه در هر دوره تاریخی (مثلاً دهه ۱۹۵۰ در برابر دهه ۱۹۹۰ یا ۲۰۲۰)، چه ساختار دانشی اجازه داده است که پدیده‌ای مشخص به عنوان «سواد» یا «بی‌سوادی» نام‌گذاری و صورت‌بندی شود.
• تحلیل گزاره‌ها (Énoncés): هر تعریف رسمی یونسکو از سواد، گزاره‌ای هنجارین است که مرز میان «بهنجار/نابهنجار»، «توسعه‌یافته/عقب‌مانده»، و «کارآمد/ناکارآمد» را ترسیم می‌کند.

ب) تبارشناسی قدرت–دانش و گسست‌های تاریخی (Genealogy of Power-Knowledge)

تبارشناسی فوکویی در این پژوهش با رد فرضیه «پیشرفت مداوم و خطی سواد به سوی رهایی»، بر سه عنصر تمرکز دارد: 1. گسست‌ها و چرخش‌های گفتمانی (Ruptures): ردیابی نقاط گسست معنایی؛ نظیر چرخش از «آموزش بنیادی امدادی» به «سواد کاربردی تکنوکراتیک» در ۱۹۶۵، چرخش به «رهایی‌بخشی» در ۱۹۷۶، چرخش به «استانداردسازی و آزمون‌محوری سنجش» در ۱۹۹۰، و چرخش به «شایستگی‌های الگوریتمی» در ۲۰۲۴. 2. رابطه قدرت و حقیقت (Regimes of Truth): نشان دادن اینکه چگونه تعاریف رسمی سواد توسط یونسکو، «رژیم‌های حقیقت» جهانی را تولید کرده‌اند که دولت‌های ملی برای اخذ وام، عضویت در جامعه بین‌الملل و ارائه کارنامه حکمرانی ناگزیر از پذیرش و اجرای آن‌ها بوده‌اند. 3. تبارشناسی کالبد و انضباط (Disciplinary Power & Docile Bodies): واکاوی اینکه چگونه کلاس‌های سوادآموزی بزرگسالان (به‌ویژه در پروژه‌هایی مانند EWLP در ایران، هند، تانزانیا و مالی)، فراتر از آموزش خواندن و نوشتن، تکنولوژی‌هایی برای انضباط‌بخشی به کالبد کارگر سنتی، تنظیم زمان کار، و هدایت ژست‌ها و عادات زیستی بوده‌اند.

ج) زیست‌سیاست و حکومتمندی (Biopolitics and Governmentality)

• مدیریت جمعیت: سوادآموزی در سطح بین‌المللی یکی از سازوکارهای زیست‌سیاست برای سرشماری، طبقه‌بندی، واکسیناسیون بهداشتی، تنظیم جمعیت و مدیریت ریسک‌های اقتصادی در سطح کلان کشورها است.
• تولید سوژه نئولیبرال (سرمایه انسانی): با ورود ادبیات OECD و بانک جهانی به اسناد یونسکو از دهه ۱۹۸۰ به بعد، فرد باسواد دیگر نه سوژه رهایی‌بخش، بلکه «کارآفرین کالبد و ذهن خویش» و حاملی از «سرمایه انسانی» (Human Capital) بازتعریف می‌شود که باید به طور مادام‌العمر قابلیت اشتغال (Employability) خود را حفظ کند.

۲. جعبه‌ابزار تحلیل انتقادی گفتمان (CDA: رویکرد سه‌بُعدی فرکلاف)

برای عملیاتی‌سازی مفاهیم فلسفی فوکو بر روی متون عینی اسناد (گزارش‌ها، بیانیه‌ها، مصوبات و توصیه‌نامه‌ها)، از مدل تحلیلی سه‌بعدی نورمن فرکلاف (Norman Fairclough) استفاده می‌شود:

بعد اول: تحلیل متنی و زبان‌شناختی (Textual Analysis)

• استعاره‌شناسی (Metaphor Analysis): بررسی استعاره‌های مسلط در هر دوره؛ مانند استعاره‌های پزشکی (بی‌سوادی به مثابه «طاعون»، «بیماری»، «زخم مزمن» که باید «ریشه‌کن» یا «امحا» شود)، استعاره‌های اقتصادی («سرمایه‌گذاری»، «بازدهی»، «سرمایه انسانی»)، و استعاره‌های شناختی («جعبه‌ابزار زیستی»، «رابط کاربری هوشمند»).
• وجهیت و قطعیت (Modality): بررسی شدت الزام در اسناد (کاربرد افعال وجهی چون shall, must, should, recommend) که نشان‌دهنده میزان اقتدار حقوقی یا دیپلماتیک سند است.
• عامل‌زدایی و مجهول‌سازی (Nominalization & Passivization): تحلیل مواردی که فقر ساختاری یا بی‌عدالتی آموزشی به ساختارهای مجهول تبدیل می‌شود (مانند تبدیل «نظام‌های سرمایه‌داری فرصت برابر فراهم نکرده‌اند» به «بی‌سوادی در میان حاشیه‌نشینان شیوع دارد») تا مسئولیت سیاسی از بازیگران اصلی سلب شود.

بعد دوم: تحلیل کنش گفتمانی (Discursive Practice)

• بینامتنیت (Intertextuality): ردگیری ورود واژگان و پارادایم‌های نهادهای رقیب یا هم‌پیمان به درون متون یونسکو؛ به عنوان نمونه، چگونگی رسوب اصطلاحات بانک جهانی (Structural Adjustment, Human Capital) و OECD (Competency-based, Assessment Frameworks) در بیانیه‌های جومتیین (۱۹۹۰) یا اینچئون (۲۰۱۵).
• سازوکارهای اجماع‌سازی دیپلماتیک: نحوه نگارش اسناد به شیوه‌ای چندپهلو (Strategic Ambiguity) به گونه‌ای که هر دو بلوک شرق و غرب در دوران جنگ سرد، یا کشورهای شمال و جنوب در دوران پسااستعماری، قرائت مطلوب خود را در متن سند بازبیابند.

بعد سوم: تحلیل کنش اجتماعی و ساختاری (Social Practice)

• گره زدن تحولات زبانی درون اسناد به تحولات کلان اقتصاد سیاسی جهانی:
• دوره استعمارزدایی و شکل‌گیری دولت‌های پسااستعماری (دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰).
• هژمونی اقتصاد کینزی و صنعتی‌سازی دولتی (کنگره تهران ۱۹۶۵).
• بحران بدهی‌های جهان سوم و تفوق برنامه‌های تعدیل ساختاری نئولیبرال (دهه ۱۹۸۰).
• انفجار اطلاعات، جهانی‌سازی و اقتصاد دانش‌بنیان (دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰).
• سرمایه‌داری نظارتی، پلتفرمی‌شدن و برآمدن مدل‌های زبانی هوش مصنوعی (دهه ۲۰۲۰).

۳. ماتریس مفهومی و عملیاتی پژوهش

برای تحلیل سیستماتیک هر یک از اسناد در طول پژوهش، ماتریس تحلیلی چهاروجهی زیر به عنوان ملاک عمل به کار گرفته شده است: