مهدکودک برای کودکانی که در حال یادگیری، بازی و برقراری ارتباط هستند، محیطی ارزشمند است؛ اما حضور تعداد زیادی کودک در فضای مشترک باعث می‌شود بعضی بیماری‌ها، به‌ویژه سرماخوردگی و بیماری‌های ویروسی، به‌سرعت منتقل شوند. تماس نزدیک کودکان با یکدیگر، استفادهٔ مشترک از اسباب‌بازی‌ها، پاک‌کردن بینی، تعویض پوشک و تماس دست با دهان و چشم، از مهم‌ترین عواملی هستند که انتشار عفونت را آسان می‌کنند.

البته ابتلای کودک به بیماری در سال‌های نخست حضور در مهدکودک همیشه به معنی ضعف سیستم ایمنی نیست. کودکان در این سن برای نخستین‌بار با ویروس‌های مختلف روبه‌رو می‌شوند و ممکن است چندین بار در سال دچار عفونت‌های تنفسی شوند. آنچه اهمیت دارد، شناخت علائم، رعایت اصول پیشگیری و دانستن زمان مناسب برای ماندن کودک در خانه یا بازگشت او به مهدکودک است.

در این مقاله، دو بیماری شایع یعنی سرماخوردگی و بیماری‌های تنفسی و بیماری دست، پا و دهان را بررسی می‌کنیم و برای پدر و مادر و مربیان مهدکودک، راهکارهای عملی ارائه می‌دهیم.

بیماری‌های شایع در مهدکودک کدام‌اند؟

کودکان مهدکودکی ممکن است به بیماری‌های مختلفی مبتلا شوند، از جمله:

• سرماخوردگی
• آنفلوانزا
• عفونت با ویروس RSV
• کووید-۱۹
• بیماری دست، پا و دهان
• گاستروانتریت ویروسی یا عفونت گوارشی
• التهاب چشم یا چشم صورتی
• گلودرد و عفونت‌های تنفسی
• عفونت گوش پس از سرماخوردگی
• بیماری‌های پوستی یا عفونت‌های سطحی

در این میان، سرماخوردگی و بیماری دست، پا و دهان به دلیل انتقال آسان میان کودکان، اهمیت ویژه‌ای دارند.

چرا بیماری‌ها در مهدکودک سریع‌تر منتقل می‌شوند؟

چند عامل در انتشار بیماری‌ها در مهدکودک نقش دارند:

تماس نزدیک کودکان

کودکان هنگام بازی، غذا خوردن، خوابیدن یا فعالیت‌های گروهی به یکدیگر نزدیک هستند. در آغوش گرفتن، دست‌دادن و تماس با ترشحات بینی یا بزاق می‌تواند موجب انتقال ویروس شود.

لمس مکرر صورت

کودکان معمولاً بدون توجه، دست خود را به چشم، بینی و دهان می‌زنند. اگر دست کودک به ویروس آلوده شده باشد، احتمال ورود ویروس به بدن افزایش می‌یابد.

استفاده از اسباب‌بازی‌های مشترک

اسباب‌بازی‌هایی مانند لگو، توپ، عروسک، ماشین و وسایل بازی خمیری، بارها توسط کودکان لمس می‌شوند و اگر مرتب تمیز نشوند، می‌توانند آلودگی را منتقل کنند.

تعویض پوشک

برخی ویروس‌ها از طریق مدفوع نیز منتقل می‌شوند. رعایت نکردن بهداشت دست پس از تعویض پوشک، یکی از راه‌های مهم انتقال بیماری‌های گوارشی و بیماری دست، پا و دهان است.

ناتوانی کودک در رعایت کامل بهداشت

کودکان کم‌سن هنوز به کمک بزرگسال نیاز دارند تا دست‌های خود را درست بشویند، هنگام سرفه دهانشان را بپوشانند و از لمس صورت خودداری کنند.

سرماخوردگی و ویروس‌های تنفسی در کودکان

سرماخوردگی معمولاً یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است. ویروس‌های مختلفی می‌توانند باعث سرماخوردگی شوند و به همین دلیل ممکن است کودک در طول سال چند بار به آن مبتلا شود.

علائم شایع سرماخوردگی

علائم سرماخوردگی و دیگر ویروس‌های تنفسی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• آبریزش بینی
• گرفتگی بینی
• عطسه
• سرفه
• گلودرد
• تب
• خستگی
• بی‌حالی
• سردرد
• کاهش اشتها
• بدخوابی یا بی‌قراری در کودکان خردسال

در نوزادان و کودکان کم‌سن، گرفتگی بینی ممکن است شیر خوردن یا خوابیدن را دشوار کند.

نکتهٔ مهم دربارهٔ شباهت علائم

آبریزش بینی یا سرفه همیشه به معنی سرماخوردگی نیست. گاهی آلرژی نیز باعث آبریزش بینی، عطسه و سرفه می‌شود. بااین‌حال، تب، بدن‌درد، خستگی و شروع ناگهانی علائم بیشتر به نفع عفونت هستند.

تفاوت سرماخوردگی با آلرژی چیست؟

تشخیص قطعی همیشه به معاینهٔ پزشک نیاز دارد، اما جدول زیر می‌تواند به والدین کمک کند:

این جدول جایگزین تشخیص پزشکی نیست. اگر علائم شدید، طولانی یا غیرمعمول هستند، کودک باید توسط پزشک بررسی شود.

سرماخوردگی چگونه منتقل می‌شود؟

ویروس‌های تنفسی از راه‌های زیر منتقل می‌شوند:

• قطرات تنفسی هنگام سرفه یا عطسه
• تماس نزدیک با فرد بیمار
• لمس دست یا سطح آلوده و سپس لمس چشم، بینی یا دهان
• استفادهٔ مشترک از لیوان، قاشق، حوله یا دستمال
• تماس با ترشحات بینی و دهان

برای مثال، ممکن است کودک هنگام پاک‌کردن بینی خود دستش را به یک اسباب‌بازی بزند. کودک دیگری همان اسباب‌بازی را لمس کند و سپس دستش را به دهان ببرد. به این ترتیب، ویروس می‌تواند منتقل شود.

چه زمانی کودک مبتلا به علائم تنفسی باید در خانه بماند؟

بر اساس راهنمای عمومی CDC، کودکی که علائم تنفسی دارد و این علائم با علت دیگری مانند آلرژی توضیح داده نمی‌شوند، باید از دیگران فاصله بگیرد؛ به‌ویژه اگر تب دارد یا نمی‌تواند در فعالیت‌های معمول شرکت کند.

کودک بهتر است در خانه بماند اگر:

• تب دارد؛
• همراه تب، بثورات پوستی جدید ایجاد شده است؛
• بی‌حال است و نمی‌تواند در فعالیت‌های معمول شرکت کند؛
• سرفه یا علائم تنفسی در حال بدتر شدن است؛
• علائم او بهبود پیدا نمی‌کند؛
• طی ۲۴ ساعت گذشته بیش از دو بار استفراغ کرده است؛
• اسهال قابل توجه یا حوادث دفعی دارد؛
• زخم پوستی ترشح‌کننده در بخش بدون پوشش بدن دارد و نمی‌توان آن را با چسب یا بانداژ پوشاند.

آیا هر آبریزش بینی‌ای نیاز به ماندن در خانه دارد؟

خیر. آبریزش بینی یا سرفهٔ خفیف و رو به بهبود، اگر کودک حال عمومی خوبی داشته باشد و بتواند در فعالیت‌های مهدکودک شرکت کند، به‌تنهایی همیشه نیازمند ماندن در خانه نیست.

بااین‌حال، مقررات مهدکودک یا دستور ادارهٔ بهداشت محلی ممکن است سخت‌گیرانه‌تر باشد. والدین باید سیاست مرکز را نیز در نظر بگیرند.

چه زمانی کودک می‌تواند پس از سرماخوردگی به مهدکودک برگردد؟

بازگشت به فعالیت‌های عادی زمانی مناسب است که دست‌کم ۲۴ ساعت هر دو شرط زیر برقرار باشد:

1. علائم کودک در مجموع رو به بهبود باشند؛
2. کودک بدون مصرف داروی تب‌بر تب نداشته باشد.

مثال

اگر کودک دوشنبه تب داشته، اما از دوشنبه شب با داروی تب‌بر تبش پایین آمده باشد، این زمان به‌تنهایی برای بازگشت کافی نیست. باید حداقل ۲۴ ساعت بدون تب‌بر تب نداشته باشد و حال عمومی او نیز بهتر شده باشد.

پس از بازگشت کودک، بهتر است در پنج روز بعدی احتیاط بیشتری انجام شود:

• تهویهٔ محیط بهتر شود؛
• کودک دست‌هایش را مرتب بشوید؛
• هنگام سرفه یا عطسه آداب تنفسی را رعایت کند؛
• تا حد امکان فاصلهٔ مناسب از افراد آسیب‌پذیر حفظ شود؛
• در صورت مناسب‌بودن و امکان استفادهٔ درست، ماسک در نظر گرفته شود.

بیماری دست، پا و دهان چیست؟

بیماری دست، پا و دهان یا HFMD یک بیماری ویروسی شایع در کودکان است. این بیماری بیشتر در کودکان خردسال دیده می‌شود، اما بزرگسالان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.

با وجود ظاهر نگران‌کنندهٔ تاول‌ها و زخم‌های دهانی، بیماری دست، پا و دهان معمولاً خفیف است و بیشتر مبتلایان طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کنند.

علائم بیماری دست، پا و دهان

علائم ممکن است به‌تدریج ایجاد شوند و شامل موارد زیر باشند:

• تب
• گلودرد
• بی‌اشتهایی
• بی‌قراری
• خستگی
• زخم یا تاول دردناک در دهان
• لکه یا تاول روی کف دست‌ها
• لکه یا تاول روی کف پاها
• بثورات روی باسن، پاها، بازوها یا دیگر قسمت‌های بدن

در بعضی کودکان، بثورات پوستی بسیار کم است و در برخی دیگر، زخم‌های دهانی علامت اصلی بیماری هستند.

چرا کودک غذا نمی‌خورد؟

زخم‌های دهانی ممکن است دردناک باشند. در نتیجه، کودک ممکن است:

• از خوردن غذا خودداری کند؛
• هنگام بلع گریه کند؛
• آب‌ریزش دهان داشته باشد؛
• فقط مایعات خنک بخواهد؛
• به دلیل درد، تحریک‌پذیر شود.

در این شرایط، خطر اصلی کم‌آبی بدن است.

راه‌های انتقال بیماری دست، پا و دهان

ویروس‌های عامل این بیماری می‌توانند از راه‌های مختلف منتقل شوند:

• قطرات تنفسی هنگام سرفه و عطسه
• ترشحات بینی و دهان
• بزاق
• تماس با مایع تاول‌ها
• مدفوع، به‌ویژه هنگام تعویض پوشک
• سطوح و اشیای آلوده
• تماس نزدیک با فرد مبتلا

کودک ممکن است حتی پس از بهترشدن ظاهری، مدتی ویروس را از طریق مدفوع دفع کند. به همین دلیل، شستن دست پس از استفاده از توالت و تعویض پوشک اهمیت زیادی دارد.

آیا بیماری دست، پا و دهان خطرناک است؟

در بیشتر موارد، بیماری خفیف است و بدون عارضهٔ جدی بهبود می‌یابد. بااین‌حال، کودک ممکن است به دلیل تب، درد دهان یا بی‌اشتهایی دچار کم‌آبی شود.

در موارد نادر، عوارض جدی‌تر ممکن است رخ دهد. به همین دلیل، والدین باید وضعیت کودک را زیر نظر داشته باشند و در صورت مشاهدهٔ علائم هشدار، با پزشک تماس بگیرند.

مراقبت از کودک مبتلا به بیماری دست، پا و دهان

برای کمک به بهبود کودک:

مایعات را در اولویت قرار دهید

به کودک جرعه‌های کوچک و مکرر مایعات بدهید، مانند:

• آب
• شیر
• محلول خوراکی جبران آب و املاح، در صورت توصیهٔ پزشک
• سوپ رقیق و ولرم
• نوشیدنی‌های خنک مناسب سن کودک

اگر کودک به دلیل زخم دهان نمی‌تواند حجم زیادی بنوشد، هر چند دقیقه مقدار کمی مایع به او بدهید.

غذاهای نرم و خنک انتخاب کنید

غذاهایی مانند ماست، پوره، فرنی خنک و غذاهای نرم ممکن است بهتر تحمل شوند.

از دادن خوراکی‌های زیر که زخم دهان را تحریک می‌کنند، پرهیز کنید:

• غذاهای تند
• خوراکی‌های اسیدی مانند آب‌پرتقال
• غذاهای شور
• خوراکی‌های بسیار داغ
• غذاهای خشک و زبر

تاول‌ها را دست‌کاری نکنید

تاول‌ها را نترکانید. آن‌ها را تمیز و پوشیده نگه دارید تا احتمال انتقال عفونت کاهش یابد.

دارو را خودسرانه ندهید

برای کاهش تب یا درد، دارو باید متناسب با سن، وزن و وضعیت کودک و طبق توصیهٔ پزشک یا داروساز مصرف شود. به کودک آسپرین ندهید، مگر اینکه پزشک به‌طور مشخص تجویز کرده باشد.

چه زمانی کودک مبتلا به بیماری دست، پا و دهان می‌تواند به مهدکودک برگردد؟

طبق راهنمای CDC، کودک مبتلا معمولاً می‌تواند در مهدکودک یا مدرسه بماند یا به آن بازگردد، اگر:

• تب نداشته باشد؛
• حال عمومی او برای شرکت در فعالیت‌های معمول کافی باشد؛
• به دلیل زخم‌های دهانی، آب‌ریزش کنترل‌نشدهٔ دهان نداشته باشد.

کودک باید در خانه بماند اگر:

• تب دارد؛
• بی‌حال است؛
• نمی‌تواند در فعالیت‌های عادی شرکت کند؛
• به علت زخم‌های دهانی، آب‌ریزش کنترل‌نشده دارد؛
• نمی‌تواند مایعات کافی بنوشد؛
• مقررات مهدکودک یا ادارهٔ بهداشت محلی، ماندن در خانه را الزامی کرده است.

در زمان شیوع بیماری، ادارهٔ بهداشت محلی ممکن است قوانین سخت‌گیرانه‌تری تعیین کند.

آیا برای بیماری دست، پا و دهان واکسن وجود دارد؟

در ایالات متحده واکسن عمومی برای ویروس‌های عامل بیماری دست، پا و دهان وجود ندارد. بنابراین، پیشگیری رفتاری و رعایت بهداشت نقش اصلی را دارد.

واکسیناسیون‌های معمول کودک برای پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های مهم ضروری هستند، اما از بیماری دست، پا و دهان جلوگیری نمی‌کنند.

مقایسهٔ سرماخوردگی و بیماری دست، پا و دهان

روش‌های پیشگیری از بیماری در مهدکودک

پیشگیری از بیماری فقط وظیفهٔ خانواده یا فقط وظیفهٔ مهدکودک نیست؛ همکاری هر دو گروه، احتمال انتقال بیماری را کاهش می‌دهد.

۱. بررسی کودک پیش از رفتن به مهدکودک

والدین بهتر است هر روز پیش از تحویل کودک، وضعیت او را بررسی کنند:

• آیا تب دارد؟
• آیا بی‌حال‌تر از معمول است؟
• آیا سرفه یا علائم تنفسی او شدید یا رو به بدترشدن است؟
• آیا استفراغ یا اسهال داشته است؟
• آیا بثورات جدید روی پوست دیده می‌شود؟
• آیا زخم دهانی یا تاول دارد؟
• آیا می‌تواند مانند همیشه غذا بخورد، بنوشد و بازی کند؟

مثال کاربردی

اگر کودک کمی آبریزش بینی دارد، اما تب ندارد، بازی می‌کند و حال عمومی خوبی دارد، ممکن است طبق مقررات مهد بتواند در فعالیت‌ها شرکت کند. اما اگر همان کودک بی‌حال است، تب دارد یا نمی‌تواند در فعالیت‌های معمول شرکت کند، بهتر است در خانه بماند.

۲. شستن دست‌ها با روش صحیح

شستن دست‌ها یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری از انتقال عفونت است.

دست‌ها باید با آب و صابون حداقل ۲۰ ثانیه شسته شوند، به‌ویژه:

• پیش از غذا خوردن؛
• پس از استفاده از توالت؛
• پس از تعویض پوشک؛
• پس از سرفه یا عطسه؛
• پس از پاک‌کردن بینی؛
• پس از تماس با زخم یا تاول؛
• پس از بازی در فضای بیرون؛
• هنگام ورود به مهدکودک و پیش از خروج.

روش شستن دست‌ها

1. دست‌ها را با آب خیس کنید.
2. صابون بزنید.
3. کف دست‌ها، پشت دست‌ها، بین انگشتان، نوک انگشتان و زیر ناخن‌ها را بسابید.
4. این کار را حداقل ۲۰ ثانیه ادامه دهید.
5. دست‌ها را با آب بشویید.
6. با حولهٔ تمیز یا دستمال خشک کنید.

برای آموزش زمان مناسب شستن دست، می‌توان از کودک خواست یک ترانهٔ کوتاه را حدود ۲۰ ثانیه بخواند.

وقتی آب و صابون در دسترس نیست

می‌توان از ضدعفونی‌کنندهٔ دست دارای حداقل ۶۰ درصد الکل استفاده کرد. بااین‌حال:

• دست‌های بسیار کثیف با ضدعفونی‌کننده به‌خوبی تمیز نمی‌شوند؛
• برای کودکان کم‌سن باید استفاده از آن با نظارت بزرگسال باشد؛
• ضدعفونی‌کننده نباید در دسترس کودک خردسال قرار گیرد؛
• شستن دست با آب و صابون همچنان روش اصلی است.

۳. آموزش آداب سرفه و عطسه

به کودک آموزش دهید:

• هنگام سرفه یا عطسه از دستمال استفاده کند؛
• دستمال استفاده‌شده را فوراً در سطل زباله بیندازد؛
• پس از آن دست‌هایش را بشوید؛
• اگر دستمال در دسترس نیست، در قسمت داخلی آرنج سرفه یا عطسه کند؛
• در کف دست خود سرفه نکند.

آموزش با بازی

مربی می‌تواند با یک عروسک به کودک نشان دهد که چگونه هنگام عطسه، آرنج خود را جلوی دهان و بینی قرار دهد. آموزش عملی و بازی‌محور معمولاً از تذکرهای مکرر مؤثرتر است.

۴. تمیز و ضدعفونی کردن سطوح

سطوح پرتلامس باید مرتب تمیز شوند، از جمله:

• دستگیره‌ها
• نرده‌ها
• شیرآلات
• میزها
• صندلی‌ها
• کانترها
• کلیدهای برق
• تلفن و صفحه‌نمایش‌ها
• وسایل بازی
• محل‌های تعویض پوشک

در زمان شیوع بیماری، دفعات نظافت و ضدعفونی باید افزایش یابد.

تفاوت تمیزکردن و ضدعفونی‌کردن

• تمیزکردن یعنی برداشتن آلودگی، گردوغبار و مواد قابل مشاهده.
• ضدعفونی‌کردن یعنی استفاده از مادهٔ مناسب برای کاهش یا از بین بردن میکروب‌های باقی‌مانده.

ابتدا باید سطح تمیز شود و سپس، در صورت نیاز، با مادهٔ ضدعفونی‌کنندهٔ مناسب ضدعفونی شود. مواد شوینده و ضدعفونی‌کننده باید طبق دستور روی برچسب مصرف شوند و هرگز با یکدیگر مخلوط نشوند.

۵. تمیزکردن اسباب‌بازی‌ها

اسباب‌بازی‌هایی که به دهان کودک می‌روند یا مرتب لمس می‌شوند، نیاز به توجه بیشتری دارند.

مهدکودک باید:

• اسباب‌بازی‌های آلوده به بزاق یا ترشحات را فوراً کنار بگذارد؛
• وسایل قابل شست‌وشو را به‌طور منظم بشوید؛
• اسباب‌بازی‌های پارچه‌ای را طبق دستور سازنده تمیز کند؛
• از استفادهٔ مشترک از وسایل شخصی مانند پستانک، لیوان و حوله جلوگیری کند؛
• وسایل کوچک و قابل بلع را از محیط کودکان کم‌سن دور نگه دارد.

مثال

اگر کودکی یک ماشین اسباب‌بازی را به دهان برد، مربی نباید آن را بلافاصله در اختیار کودک دیگری قرار دهد. وسیله باید در سبد «نیازمند شست‌وشو» گذاشته شود.

۶. جدا نگه داشتن وسایل شخصی

وسایل زیر بهتر است با نام کودک مشخص و جدا نگه داشته شوند:

• لیوان و بطری آب
• قاشق و ظرف غذا
• حوله
• بالش و ملحفه
• مسواک
• لباس اضافه
• پستانک
• وسایل بهداشتی

به کودکان نباید اجازه داده شود از لیوان، قاشق، دستمال یا حولهٔ یکدیگر استفاده کنند.

۷. بهبود تهویهٔ محیط

تهویهٔ مناسب به کاهش تجمع ذرات تنفسی در هوای داخل کمک می‌کند.

راهکارهای مناسب عبارت‌اند از:

• باز گذاشتن پنجره‌ها در صورت ایمنی؛
• اطمینان از عملکرد درست سیستم گرمایش، سرمایش و تهویه؛
• تعمیر یا ارتقای سیستم HVAC؛
• استفاده از فیلترهای مناسب، مانند فیلتر MERV-13 در سیستم‌های سازگار؛
• استفاده از دستگاه تصفیهٔ هوای قابل‌حمل در فضای مناسب؛
• جلوگیری از شلوغی بیش از ظرفیت در اتاق‌های کوچک؛
• برگزاری بخشی از فعالیت‌ها در فضای باز و ایمن.

مربیان نباید برای ایجاد تهویه، کودک را در معرض سرمای شدید، گرمای زیاد یا خطرهای محیطی قرار دهند.

وظایف والدین برای کاهش انتقال بیماری

کودک بیمار را به مهدکودک نفرستید

فرستادن کودک بیمار به مهدکودک ممکن است باعث انتقال بیماری به کودکان دیگر، مربیان و اعضای خانواده شود. همچنین کودک بیمار به استراحت و مراقبت بیشتری نیاز دارد.

علائم را به مربی اطلاع دهید

اگر کودک به بیماری دست، پا و دهان، آنفلوانزا، RSV، کووید-۱۹ یا بیماری عفونی دیگری مبتلا شده است، والدین باید طبق مقررات مرکز، مربی یا مدیر مهد را مطلع کنند.

این اطلاع‌رسانی به مهدکودک کمک می‌کند:

• وضعیت سایر کودکان را زیر نظر بگیرد؛
• سطوح و وسایل را بهتر تمیز کند؛
• به خانواده‌های دیگر هشدارهای لازم را بدهد؛
• از گسترش بیماری جلوگیری کند.

کودک را برای فعالیت معمول آماده کنید

کودک نباید فقط به دلیل پایین آمدن موقت تب با داروی تب‌بر به مهدکودک فرستاده شود. معیار بازگشت، نداشتن تب بدون داروی تب‌بر و داشتن توانایی شرکت در فعالیت‌های روزمره است.

وظایف مربیان و مدیران مهدکودک

مشاهدهٔ وضعیت کودکان در طول روز

مربی باید به تغییرات رفتاری و جسمی کودک توجه کند، مانند:

• خواب‌آلودگی غیرمعمول
• بی‌قراری شدید
• بی‌اشتهایی
• سرفهٔ مداوم
• تب یا احساس گرمای بدن
• استفراغ
• اسهال
• بثورات پوستی
• آبریزش شدید دهان
• کاهش تمایل به بازی

آماده‌کردن فضای جداگانه برای کودک بیمار

اگر کودک در طول روز بیمار شد، باید تا زمان تحویل به والدین در فضای جداگانه و مناسب قرار گیرد.

این فضا باید:

• از محل اصلی بازی کودکان فاصله داشته باشد؛
• تهویهٔ مناسبی داشته باشد؛
• زیر نظر بزرگسال بماند؛
• برای کودک آرام و امن باشد؛
• به وسایل ضروری مانند آب، دستمال و سطل زباله مجهز باشد.

جداکردن کودک به معنی تنبیه یا ترساندن او نیست. مربی می‌تواند با آرامش توضیح دهد: «تا وقتی مامان یا بابا بیاید، اینجا کنار من استراحت می‌کنی تا حالت بهتر شود.»

رعایت بهداشت هنگام تعویض پوشک

مربی یا مراقب باید:

• پیش و پس از تعویض هر کودک دست‌ها را بشوید؛
• از دستکش مناسب استفاده کند؛
• سطح تعویض پوشک را پس از هر بار استفاده تمیز و ضدعفونی کند؛
• پوشک آلوده را در سطل دربسته بیندازد؛
• لباس یا پوست آلودهٔ کودک را با رعایت اصول بهداشتی تمیز کند؛
• از تماس دست آلوده با صورت و وسایل دیگر جلوگیری کند.

چک‌لیست روزانهٔ والدین

اگر پاسخ چند مورد «خیر» است، بهتر است پیش از فرستادن کودک به مهدکودک با پزشک یا مرکز تماس بگیرید.

چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟

در موارد زیر با پزشک مشورت کنید:

• کودک نمی‌تواند مایعات کافی بنوشد؛
• ادرار او به‌طور محسوسی کم شده است؛
• دهان و لب‌هایش خشک است؛
• هنگام گریه اشک ندارد؛
• بسیار خواب‌آلود یا غیرعادی بی‌حال است؛
• تنفس دشوار، سریع یا همراه با فرورفتگی قفسهٔ سینه دارد؛
• تب طولانی یا تب برگشت‌کننده دارد؛
• بثورات پوستی شدید، دردناک یا منتشر ایجاد شده است؛
• زخم‌های دهان مانع خوردن و نوشیدن شده‌اند؛
• کودک بیماری زمینه‌ای یا ضعف ایمنی دارد؛
• علائم پس از چند روز بهتر نمی‌شوند یا ناگهان بدتر می‌شوند.

نشانه‌های نیازمند ارزیابی فوری

در صورت دشواری واضح تنفس، کبودی لب‌ها، بی‌هوشی، تشنج، ناتوانی در بیدارشدن، کم‌آبی شدید یا بدحال‌شدن سریع کودک، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت.

باورهای نادرست دربارهٔ بیماری‌های مهدکودک

«هر کودک مبتلا به بیماری دست، پا و دهان باید تا از بین رفتن کامل تاول‌ها در خانه بماند»

لزوم ماندن در خانه به وضعیت کودک بستگی دارد. طبق راهنمای CDC، اگر کودک تب نداشته باشد، حال عمومی مناسبی داشته باشد و آبریزش کنترل‌نشدهٔ دهان نداشته باشد، معمولاً می‌تواند به مهدکودک بازگردد؛ البته مقررات محلی یا سیاست مهد ممکن است متفاوت باشد.

«با دادن داروی تب‌بر می‌توان کودک را به مهدکودک فرستاد»

خیر. داروی تب‌بر ممکن است تب را موقتاً پنهان کند، اما بیماری و احتمال انتقال آن همچنان وجود دارد. کودک باید دست‌کم ۲۴ ساعت بدون داروی تب‌بر تب نداشته باشد.

«آبریزش بینی همیشه نشانهٔ بیماری مسری است»

خیر. آلرژی نیز می‌تواند آبریزش و عطسه ایجاد کند. اما اگر آبریزش همراه تب، خستگی، سرفهٔ شدید یا بدترشدن حال عمومی باشد، احتمال عفونت بیشتر است.

«آنتی‌بیوتیک سرماخوردگی را درمان می‌کند»

بیشتر سرماخوردگی‌ها ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد. مصرف خودسرانهٔ آنتی‌بیوتیک می‌تواند عوارض و مقاومت میکروبی ایجاد کند.

برنامهٔ سادهٔ پیشگیری برای مهدکودک

جمع‌بندی

سرماخوردگی و بیماری دست، پا و دهان از بیماری‌های شایع در محیط مهدکودک هستند و به دلیل تماس نزدیک کودکان به‌راحتی منتقل می‌شوند. رعایت چند اقدام ساده می‌تواند خطر انتشار آن‌ها را کاهش دهد:

• شستن دست‌ها با آب و صابون به مدت حداقل ۲۰ ثانیه؛
• استفاده از ضدعفونی‌کنندهٔ دارای حداقل ۶۰ درصد الکل، در صورت نبود آب و صابون؛
• تمیز و ضدعفونی‌کردن اسباب‌بازی‌ها و سطوح پرتلامس؛
• جدا نگه داشتن وسایل شخصی کودکان؛
• بهبود تهویهٔ مهدکودک؛
• پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه؛
• به‌روز نگه داشتن واکسیناسیون‌های روتین؛
• ماندن کودک بیمار در خانه، به‌ویژه در صورت تب، بدحالی، استفراغ، اسهال یا بدترشدن علائم تنفسی.

در بیماری دست، پا و دهان، بیشتر کودکان طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابند. کودک مبتلا در صورت نداشتن تب، داشتن حال عمومی مناسب و نداشتن آبریزش کنترل‌نشدهٔ دهان، معمولاً می‌تواند طبق راهنمای CDC به مهدکودک بازگردد. در بیماری‌های تنفسی نیز بازگشت پس از دست‌کم ۲۴ ساعت بی‌تب‌بودن بدون داروی تب‌بر و بهبود کلی علائم انجام می‌شود.

بااین‌حال، قوانین مهدکودک و دستور ادارهٔ بهداشت محلی ممکن است سخت‌گیرانه‌تر باشد. در صورت تردید، بهتر است والدین با پزشک کودک یا مسئول بهداشت مرکز مشورت کنند.

این مطلب برای آموزش عمومی والدین و مربیان تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا توصیهٔ اختصاصی پزشک نیست.

منابع

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Hand, Foot, and Mouth Disease. تاریخ قابل مشاهده: May 7, 2024؛ متادیتای انتشار/به‌روزرسانی: 2024-08-26.

   https://www.cdc.gov/hand-foot-mouth/about/index.html

2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). When Students or Staff are Sick.

   https://www.cdc.gov/children-and-school-preparedness/php/interventions/when-students-or-staff-are-sick.html

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). When Students or Staff are Sick: Guidance for Illness and Return to Activities.

   https://www.cdc.gov/children-and-school-preparedness/infection-prevention/when-sick.html

4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Protecting Against Infections in Early Care and Education Programs. به‌روزرسانی: 2025-11-17.

   https://www.cdc.gov/early-care/prevention/protecting-against-infections.html

5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Hygiene and Respiratory Viruses Prevention.

   https://www.cdc.gov/respiratory-viruses/prevention/hygiene.html

6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing Spread of Respiratory Viruses When You’re Sick.

   https://www.cdc.gov/respiratory-viruses/prevention/precautions-when-sick.html

7. American Academy of Pediatrics (AAP)، HealthyChildren.org. Hand, Foot & Mouth Disease: Symptoms, Treatment & Prevention. به‌روزرسانی: 2025-12-15.

   https://www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/infections/Pages/Hand-Foot-and-Mouth-Disease.aspx

8. American Academy of Pediatrics (AAP)، HealthyChildren.org. When to Keep Your Child Home From Child Care. انتشار: 2024-08-23.

   https://www.healthychildren.org/English/family-life/work-and-child-care/Pages/when-to-keep-your-child-home-from-child-care.aspx